Nếu iPhone 17 Pro Max ngày nay được xem là biểu tượng của một chiếc smartphone cao cấp, thì cách đây 30 năm, Nokia 9000 Communicator từng mang đến cảm giác tương tự cho giới công nghệ. Ra mắt ngày 15/8/1996, thiết bị này có thể thực hiện cuộc gọi, gửi SMS, email, fax, truy cập Internet và xử lý văn bản. Khi đó, khái niệm điện thoại thông minh vẫn còn rất xa lạ với người dùng phổ thông, nhưng Nokia đã thử đưa hàng loạt chức năng vốn thuộc về máy tính cá nhân và PDA vào một thiết bị di động duy nhất.

Nhìn từ bên ngoài, Nokia 9000 Communicator vẫn mang dáng vẻ khá cục mịch đặc trưng của điện thoại thập niên 1990. Tuy nhiên, khi mở máy, người dùng sẽ bắt gặp màn hình LCD đơn sắc 4,5 inch cùng bàn phím QWERTY đầy đủ, biến thiết bị thành một công cụ làm việc thực thụ. Nokia hướng sản phẩm chủ yếu đến doanh nhân thường xuyên di chuyển, những người cần kiểm tra lịch làm việc, soạn thảo văn bản, gửi email hay truy cập thông tin mà không phải ngồi trước máy tính. Thậm chí, chiếc điện thoại này còn hỗ trợ kết nối với hệ thống bảng tin và máy chủ doanh nghiệp.

Nokia 9000 Communicator ra mắt năm 1996, sở hữu thiết kế dạng gập với bàn phím QWERTY và màn hình LCD đơn sắc.

Điều khiến Nokia 9000 Communicator trở nên đặc biệt nằm ở cấu hình và số lượng chức năng mà Nokia cố gắng nhồi vào một thiết bị di động. Máy sử dụng bộ xử lý Intel 386, màn hình độ phân giải 640 x 200 pixel và bộ nhớ 8 MB, trong đó được phân bổ cho hệ điều hành, ứng dụng và dữ liệu người dùng. Đặt những thông số này cạnh smartphone hiện đại, chúng gần như không đáng kể, nhưng vào năm 1996, đây lại là một cấu hình gây kinh ngạc. Thiết bị có trình duyệt web hỗ trợ cả văn bản lẫn hình ảnh, lịch làm việc, máy tính, đồng hồ thế giới, xử lý văn bản, email, fax và nhiều công cụ liên lạc khác. Đáng chú ý, Nokia còn cho phép người dùng tự tạo nhạc chuông và kết nối máy với máy tính để trao đổi dữ liệu.

Để làm được tất cả những điều đó trong một thiết bị có thể mang theo, Nokia phải tạo ra một hệ thống phần cứng phức tạp. Nokia 9000 Communicator chứa hơn 1.000 linh kiện, trong khi nhiều điện thoại cùng thời chỉ sử dụng khoảng 100-150 linh kiện. Trọng lượng gần 397 gram cũng khiến máy nặng hơn rất nhiều so với smartphone hiện đại, nhưng với công nghệ năm 1996, đây vẫn được xem là một thành tựu kỹ thuật đáng nể. Các bài đánh giá khi đó đặc biệt ấn tượng với khả năng kết hợp điện thoại và PDA, dù trải nghiệm Internet thực tế còn nhiều hạn chế. Tốc độ mạng chậm và hạ tầng Internet chưa hoàn thiện khiến việc duyệt web đôi khi trở thành một trải nghiệm khá chật vật.

Hơn 1.000 linh kiện được tích hợp trong Nokia 9000 Communicator, biến thiết bị thành một “văn phòng di động” thu nhỏ.

Nokia 9000 Communicator vì thế không đơn thuần là một chiếc điện thoại nhiều chức năng. Nó là hình dung rất sớm về những gì smartphone sau này trở thành: một thiết bị vừa liên lạc, vừa truy cập Internet, vừa xử lý công việc và lưu trữ thông tin cá nhân. Nokia tiếp tục phát triển dòng Communicator trong nhiều năm, với tổng cộng bốn thế hệ trước khi dòng sản phẩm kết thúc bằng Nokia 9210i Communicator vào năm 2002. Phiên bản cuối cùng đã có màn hình màu và bộ nhớ trong lên tới 40 MB. Dòng máy này thậm chí còn xuất hiện trong bộ phim The Saint năm 1997, góp phần củng cố hình ảnh một thiết bị công nghệ cao dành cho những người thành đạt.

Thế nhưng, nghịch lý lớn nhất của Nokia lại nằm ở chính tầm nhìn quá sớm đó. Công ty đã nhìn thấy tương lai của điện thoại di động, nhưng không biến được ý tưởng thành một sản phẩm đủ hấp dẫn đối với số đông. Nokia 9000 Communicator có giá khoảng 1.000 bảng Anh tại Anh, kích thước cồng kềnh và chủ yếu phục vụ nhóm khách hàng doanh nhân. Trong khi đó, thị trường đại chúng mới là nơi tạo ra cuộc cách mạng thực sự. Apple sau này đã tiếp cận bài toán theo cách khác khi ra mắt iPhone năm 2007: đưa các chức năng điện thoại, Internet và thiết bị hỗ trợ cá nhân vào một thiết kế dễ sử dụng hơn, giao diện trực quan hơn và phù hợp với người dùng phổ thông.

Điều đáng tiếc là Nokia từng có những nghiên cứu rất sớm về điện thoại màn hình cảm ứng màu và nhiều ý tưởng có thể trở thành nền móng cho thế hệ smartphone sau này. Tuy nhiên, công ty không tin công nghệ đã đủ hoàn thiện để đưa chúng ra thị trường. Jorma Ollila, CEO Nokia khi Communicator xuất hiện, từng thừa nhận công ty đã nhìn thấy hướng đi đúng đắn và đi trước thời đại nhiều năm. Cựu Giám đốc thiết kế Frank Nuovo cũng từng bày tỏ sự tiếc nuối khi Apple đưa những ý tưởng tương tự đến người dùng đại chúng.

Ba thập kỷ sau ngày Nokia 9000 Communicator xuất hiện, giá trị lớn nhất của thiết bị này không còn nằm ở doanh số hay cấu hình. Nó được nhớ đến như một trong những cột mốc quan trọng của lịch sử smartphone, chứng minh rằng ý tưởng về một chiếc máy tính bỏ túi kết nối Internet đã tồn tại từ rất lâu trước khi iPhone xuất hiện. Nokia đã nhìn thấy tương lai, nhưng lại không thể biến tầm nhìn đó thành cuộc cách mạng. Và đó có lẽ là bài học đắt giá nhất của ngành công nghệ: đi trước thời đại là một lợi thế, nhưng đưa công nghệ đến đúng người dùng, đúng thời điểm mới quyết định ai sẽ viết lại lịch sử.