Dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) đang đề xuất thay đổi phương thức quản lý theo hướng kiểm soát dựa trên phân tích nguy cơ, đẩy mạnh hậu kiểm và chuyển đổi số. Những điều chỉnh này được kỳ vọng vừa tăng hiệu quả bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng, vừa tháo gỡ những vướng mắc trong kiểm tra thực phẩm nhập khẩu, hạn chế nguy cơ ùn tắc tại cửa khẩu.

Chuyển từ kiểm tra dàn trải sang quản lý theo nguy cơ

Dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) đang được Quốc hội xem xét, cho ý kiến tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, đánh dấu sự thay đổi trong tư duy quản lý an toàn thực phẩm theo hướng khoa học, hiện đại và tiệm cận thông lệ quốc tế.

Một trong những điểm đáng chú ý là việc xây dựng riêng một mục về phân tích nguy cơ theo hướng dẫn của Ủy ban Tiêu chuẩn thực phẩm quốc tế (Ủy ban Codex).

Theo đó, phân tích nguy cơ bao gồm ba hoạt động chính: đánh giá nguy cơ, quản lý nguy cơ và truyền thông nguy cơ. Trong đó, đánh giá nguy cơ nhằm xác định độc lập, khách quan khả năng xảy ra các mối nguy đối với an toàn thực phẩm.

Kết quả phân tích nguy cơ sẽ là căn cứ để cơ quan quản lý quyết định áp dụng hoặc điều chỉnh các biện pháp phù hợp, từ xây dựng quy định kỹ thuật, kiểm tra nhà nước đối với thực phẩm nhập khẩu đến hậu kiểm và truy xuất nguồn gốc.

Cách tiếp cận này giúp cơ quan chức năng tập trung nguồn lực vào những nhóm thực phẩm có nguy cơ cao, thay vì kiểm tra dàn trải. Đồng thời, đây cũng là cơ sở để chủ động phòng ngừa, kiểm soát và khắc phục các sự cố mất an toàn thực phẩm.

Trước những thay đổi trong dự thảo luật, cộng đồng doanh nghiệp bày tỏ lo ngại nguy cơ gián đoạn chuỗi cung ứng, ùn tắc tại cửa khẩu, kéo theo chi phí tăng cao và ảnh hưởng đến hoạt động thương mại, đầu tư trong lĩnh vực chế biến thực phẩm.

Tuy nhiên, các quy định được xây dựng theo hướng phân loại mức độ rủi ro, kết hợp với cơ chế miễn, giảm kiểm tra được kỳ vọng sẽ giải quyết những lo ngại này, tạo thuận lợi cho hoạt động nhập khẩu mà không buông lỏng quản lý chất lượng thực phẩm.

Hàng hóa có thể thông quan trước khi có kết quả thử nghiệm

TS. Chu Quốc Thịnh, Cục trưởng Cục An toàn thực phẩm (Bộ Y tế) cho biết: "Dự thảo Luật tiếp tục kế thừa ba phương thức kiểm tra nhà nước đối với thực phẩm nhập khẩu gồm kiểm tra chặt, kiểm tra thông thường và kiểm tra giảm. Tuy nhiên, các quy định cụ thể được điều chỉnh theo hướng linh hoạt hơn, dựa trên mức độ nguy cơ và lịch sử tuân thủ của doanh nghiệp".

Đáng chú ý, với phương thức kiểm tra thông thường, cơ quan chức năng chỉ lấy mẫu ngẫu nhiên theo tỷ lệ nhất định. Lô hàng vẫn được thông quan mà không phải chờ kết quả thử nghiệm. Trường hợp kết quả kiểm nghiệm phát hiện chỉ tiêu không đáp ứng yêu cầu an toàn, cơ quan chức năng sẽ tiến hành truy xuất, thu hồi và xử lý theo quy định.

Đối với phương thức kiểm tra giảm, dự thảo Nghị định hướng dẫn thi hành Luật bổ sung một số trường hợp được áp dụng so với quy định tại Nghị định 15/2018/NĐ-CP.

Cụ thể, bên cạnh các trường hợp đã được kế thừa, dự thảo bổ sung sản phẩm nông sản có nguồn gốc thực vật được sản xuất tại cơ sở đạt các tiêu chuẩn thực hành nông nghiệp tốt như GlobalGAP, ASEAN GAP, hữu cơ, RA hoặc tương đương.

Một trường hợp khác là lô hàng nhập khẩu có kết quả thử nghiệm do tổ chức thử nghiệm đạt chuẩn ISO 17025 cấp, được Việt Nam công nhận hoặc thừa nhận tại nước xuất khẩu.

Khi có kết quả phân tích nguy cơ, các sản phẩm thuộc danh mục nguy cơ thấp sẽ được áp dụng kiểm tra giảm. Những sản phẩm thuộc danh mục nguy cơ cao nhưng có lịch sử tuân thủ tốt, liên tiếp đạt yêu cầu qua các lần nhập khẩu cũng có thể được chuyển sang phương thức kiểm tra giảm.

Ngược lại, phương thức kiểm tra chặt được áp dụng đối với các sản phẩm có nguy cơ cao. Tuy nhiên, doanh nghiệp vẫn có cơ hội chuyển sang kiểm tra thông thường hoặc kiểm tra giảm nếu các lô hàng nhập khẩu tiếp theo có lịch sử tuân thủ, đáp ứng yêu cầu an toàn.

Dự thảo cũng kế thừa 9 trường hợp được miễn kiểm tra theo Nghị định 15/2018/NĐ-CP và bổ sung thêm 3 trường hợp. Trong đó có hàng hóa chuyên dùng phục vụ an ninh, quốc phòng; hàng hóa thuộc danh mục mua bán, trao đổi của cư dân biên giới trong định mức miễn thuế để phục vụ sản xuất, tiêu dùng; hàng hóa nhập khẩu phục vụ tiêu dùng cá nhân gửi qua dịch vụ bưu chính, chuyển phát nhanh thuộc diện miễn thuế, hàng hóa xuất nhập khẩu tại chỗ và hàng hóa mua bán giữa doanh nghiệp nội địa với doanh nghiệp chế xuất, doanh nghiệp trong khu phi thuế quan.

Mở rộng năng lực kiểm nghiệm, đẩy mạnh hậu kiểm

Theo số liệu được đưa ra, hiện ba ngành y tế, công thương, nông nghiệp và môi trường có tổng cộng 71 tổ chức thử nghiệm phục vụ quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm. Hệ thống này về cơ bản có khả năng phối hợp thực hiện thử nghiệm các chỉ tiêu an toàn đối với thực phẩm nhập khẩu.

Để tiếp tục nâng cao năng lực, Bộ Y tế đã ban hành Quyết định số 1658/QĐ-BYT ngày 8/6/2026 về hoàn thiện quy hoạch mạng lưới cơ sở y tế thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050.

Trong đó, định hướng tập trung phát triển hai trung tâm thuộc Viện Kiểm nghiệm an toàn vệ sinh thực phẩm quốc gia tại Khánh Hòa và TPHCM. Đồng thời, huy động các trung tâm kiểm nghiệm thuốc, mỹ phẩm tuyến tỉnh đủ năng lực tham gia hoạt động thử nghiệm.

Hiện đã có 4 trung tâm được chỉ định phục vụ quản lý nhà nước, dự kiến tiếp tục chỉ định thêm 30 trung tâm.

Theo lãnh đạo Cục An toàn thực phẩm, điểm đáng chú ý trong dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) bổ sung quy định tăng cường vai trò của hệ thống tổ chức thử nghiệm nhà nước trong việc chủ động lấy mẫu thực phẩm đang lưu thông trên thị trường để kiểm tra các chỉ tiêu an toàn.

Theo định hướng này, UBND cấp tỉnh phải chủ động bố trí ngân sách địa phương để tăng cường hoạt động lấy mẫu hậu kiểm.

Quy định này mở ra cơ hội xã hội hóa đầu tư hệ thống phòng thử nghiệm, giảm áp lực cho các cơ sở công lập, góp phần rút ngắn thời gian kiểm nghiệm, hạn chế chi phí phát sinh trong quá trình thông quan hàng hóa.

Số hóa dữ liệu, minh bạch quá trình kiểm tra

Dự thảo Luật dành riêng một chương về hệ thống thông tin và dữ liệu an toàn thực phẩm.

Theo đó, cơ sở dữ liệu sẽ lưu trữ thông tin về các cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm và toàn bộ vòng đời của sản phẩm, từ sản xuất ban đầu, sơ chế, chế biến đến kinh doanh, lưu thông trên thị trường và sử dụng. Đặc biệt, hệ thống sẽ ghi nhận lịch sử tuân thủ của doanh nghiệp.

Đây là cơ sở quan trọng để cơ quan chức năng lựa chọn phương thức kiểm tra phù hợp. Những doanh nghiệp có lịch sử tuân thủ tốt có thể được áp dụng phương thức kiểm tra giảm, trong khi doanh nghiệp từng vi phạm sẽ phải chịu kiểm tra chặt hơn.

Dự thảo cũng hướng tới thực hiện 100% thủ tục kiểm tra nhà nước trên môi trường điện tử. Kết quả kiểm tra được cập nhật đầy đủ vào cơ sở dữ liệu an toàn thực phẩm, giúp cơ quan hải quan có thông tin phục vụ quá trình thông quan hàng hóa.

>>> Mời quý độc giả theo dõi video: Thực phẩm bốc mùi trong bếp ăn học đường bị trả về sẽ đi đâu?