Giữa cao điểm xây sửa cuối năm, khi Hà Nội và các tỉnh, thành địa phương nhộn nhịp tiếng khoan cắt, đục đẽo, một “mặt trận” khác âm thầm nóng lên chính là nạn đổ trộm phế thải xây dựng (PTXD). Từ khu đất đảo D5 – nút giao đường 70, Đại lộ Thăng Long đến đất nông nghiệp ở Bát Tràng (Gia Lâm), hay vụ việc tại Ninh Bình, những khối bê tông vỡ, gạch đá, bùn thải không chỉ là rác thải vô chủ mà đang trở thành bằng chứng của hành vi “Gây ô nhiễm môi trường” bị xử lý hình sự.

'VÙNG TRŨNG' QUẢN LÝ TẠI ĐẢO D5 - NÚT GIAO ĐẠI LỘ THĂNG LONG

Vừa qua, Báo Tri thức và Cuộc sống phản ánh tại khu đất đảo D5 (phường Xuân Phương, TP. Hà Nội), hàng nghìn mét vuông đất bị san lấp trái phép bằng hỗn hợp bê tông vỡ, xỉ thải, gạch đá và bùn đất. Lớp đất nguyên trạng gần như bị che phủ hoàn toàn. Sau mưa lớn, bùn thải tràn ra khu vực xung quanh, cuốn vào hệ thống thoát nước, tiềm ẩn nguy cơ tắc nghẽn và ô nhiễm nguồn nước.

Điều đáng nói, khu đất này có lịch sử quản lý phức tạp, liên quan đến nhiều dự án hạ tầng qua các thời kỳ. Việc chưa xác định rõ đơn vị quản lý trực tiếp đã tạo khoảng trống cho vi phạm. Các đối tượng lợi dụng ban đêm, lợi dụng công trường lân cận để ngụy trang nguồn gốc đất đá, tổ chức đổ thải có hệ thống.

Tiếp nhận thông tin của Báo Tri thức và Cuộc sống và nhận phản ánh trước đó của cử tri, UBND phường Xuân Phương đã liên tiếp có văn bản gửi Sở Xây dựng Hà Nội (ngày 27/1) đề nghị cung cấp thông tin về đơn vị đang được giao quản lý khu đất đảo D5, đồng thời kiến nghị có biện pháp quản lý thống nhất. Ngày 29/1, phường tiếp tục mời Ban Quản lý dự án Láng – Hòa Lạc đến làm việc; đơn vị này khẳng định đã bàn giao dự án và không còn quản lý khu vực nói trên.

Song song với đó, UBND phường Xuân Phương đã đề nghị Công an phường tăng cường tuần tra, giám sát, phối hợp truy tìm đối tượng thực hiện hành vi đổ thải trái phép. Các tổ dân phố trên địa bàn cũng được mời tham gia rà soát, nắm bắt địa bàn, đặc biệt tại các điểm nóng thường xuyên xảy ra tình trạng đổ trộm phế thải.

Dù vậy, đến nay tại khu vực đảo D5 vẫn chưa được xử lý triệt để, danh tính tổ chức, đối tượng vi phạm vẫn chưa được thông tin.

Theo một chuyên gia quản lý đô thị, những khu đất xen kẹt, đất sau dự án chưa bàn giao rõ ràng chính là "điểm mù" trong quản trị. Khi không có rào chắn, không có lực lượng giám sát thường xuyên, vi phạm là điều dễ xảy ra.

KHÔNG CHỈ LÀ VẤN ĐỀ ĐỔ RÁC THẢI

Mới đây, cơ quan Cảnh sát điều tra, Công an TP. Hà Nội đã khởi tố vụ án hình sự “Gây ô nhiễm môi trường”; ra quyết định tạm giữ và lệnh bắt người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp 4 đối tượng về tội “Gây ô nhiễm môi trường”.

Quá trình điều tra, Cơ quan Cảnh sát điều tra xác định từ năm 2023 đến nay, Nguyễn Văn Họa (trú tại xã Gia Lâm, TP Hà Nội) thuê khoảng 2.000 m2 đất nông nghiệp tại thôn Thuận Tốn, xã Bát Tràng rồi tổ chức tiếp nhận, san lấp trái phép rác thải xây dựng nhằm trục lợi. Mặc dù không được cơ quan có thẩm quyền cấp phép thu gom, vận chuyển, xử lý chất thải, Họa vẫn cho các phương tiện vận chuyển đổ thải, chủ yếu vào ban đêm, sau đó san gạt, phủ đất để nâng cao mặt bằng.

Lực lượng chức năng nhận định, nhiều doanh nghiệp đã biết rõ khu đất không có chức năng tiếp nhận chất thải nhưng vẫn tổ chức vận chuyển, đổ thải trái phép, gồm: Công ty Cổ phần Môi trường đô thị và phát triển Hà Nội; Công ty Cổ phần Môi trường và dịch vụ đô thị Hà Nội; Công ty Cổ phần Môi trường ECON Hà Nội. Tổng khối lượng chất thải xây dựng bị đổ trái phép tại khu đất trên là hơn 7.829 tấn, trên diện tích 2.331,93 m2.

Tại tỉnh Ninh Bình, ngày 11/2, Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh Ninh Bình cũng vừa ra quyết định khởi tố vụ án, khởi tố bị can đối với Phạm Văn Lưỡng về tội ''Gây ô nhiễm môi trường''.

Theo kết quả điều tra ban đầu, Lưỡng là chủ cơ sở kinh doanh vật liệu xây dựng Lưỡng Hà có trạm trộn bê tông tại phường Trường Thi.

Tháng 12/2025, Lưỡng đã thu gom khối lượng lớn chất thải rắn thông thường và đổ vào khu vực đất ruộng phía sau trạm trộn bê tông nhằm san lấp làm bãi chứa vật liệu xây dựng. Số chất thải này có nguồn gốc từ quá trình sản xuất bê tông thương phẩm và phá dỡ các công trình dân dụng.

Cơ quan chức năng xác định, tổng khối lượng chất thải Lưỡng đổ trái phép ra môi trường lên đến gần 150 tấn. Tại cơ quan điều tra, Lưỡng đã khai nhận toàn bộ hành vi sai phạm của bản thân.

Vụ việc cho thấy, không chỉ tại Hà Nội, tình trạng lợi dụng đất nông nghiệp để đổ thải đang diễn ra ở nhiều địa phương. Hậu quả không chỉ là ô nhiễm môi trường mà còn xâm hại trực tiếp quỹ đất sản xuất.

Luật sư Bùi Đình Ứng (Đoàn Luật sư TP Hà Nội) nhận định, trước đây, hành vi đổ trộm phế thải chủ yếu bị xử phạt hành chính. Mức phạt chưa đủ sức răn đe, trong khi lợi nhuận thu được từ việc 'né' phí xử lý hợp pháp rất lớn. Việc khởi tố hình sự là bước chuyển quan trọng, thể hiện quyết tâm không để môi trường trở thành nơi trục lợi.

CẦN ĐỒNG BỘ GIỮA KỶ CƯƠNG PHÁP LUẬT VÀ HẠ TẦNG TIẾP NHẬN

Ở góc độ môi trường, PGS.TS Bùi Thị An, Viện trưởng Viện Tài nguyên, Môi trường và Phát triển Cộng đồng nhấn mạnh, phế thải xây dựng không phải là chất thải nguy hại nếu được quản lý đúng cách. Vấn đề nằm ở khâu thu gom và đầu ra. Khi hệ thống điểm tập kết hợp pháp thiếu hụt, nằm xa trung tâm hoặc quá tải, người dân và nhà thầu có xu hướng tìm giải pháp rẻ và nhanh hơn.

Theo PGS.TS Bùi Thị An, Hà Nội đã có quy hoạch các bãi tiếp nhận chất thải xây dựng. Tuy nhiên, đặc thù của loại hình này là các bãi phải đặt xa khu dân cư, không thể bố trí trong nội đô. Trong khi đó, một số khu vực hiện vẫn thiếu điểm tập kết phù hợp. Chính khoảng trống này đã dẫn đến tình trạng một bộ phận người dân, doanh nghiệp vì tiện lợi mà đổ trộm phế thải sai quy định.

Theo bà An, việc Hà Nội và nhiều địa phương mạnh tay xử lý, kể cả bằng chế tài hình sự đối với các hành vi vi phạm nghiêm trọng, là tín hiệu tích cực. Tuy nhiên, xử lý nghiêm phải đi đôi với hoàn thiện điều kiện thực thi. Các địa phương cần rà soát lại quy hoạch bãi tập kết, bãi đổ chất thải xây dựng; bổ sung những điểm còn thiếu, đặc biệt với các loại vật liệu cồng kềnh. Đồng thời, tăng cường kiểm tra, giám sát quá trình vận chuyển.

Kỷ cương pháp luật phải đi cùng với tổ chức thực hiện khả thi. Chỉ khi vừa nghiêm minh trong xử lý, vừa đầy đủ về hạ tầng và điều kiện hỗ trợ, công tác quản lý chất thải xây dựng mới thực sự hiệu quả, góp phần cải thiện môi trường đô thị một cách bền vững.

Bài học từ đảo D5, Bát Tràng hay Ninh Bình cho thấy, nếu để tình trạng “đổ ban đêm – phát hiện ban ngày – xử phạt rồi tái diễn” kéo dài, đô thị sẽ phải trả giá bằng chi phí khắc phục môi trường và suy giảm chất lượng sống.