Tại buổi làm việc của Thường trực Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số với một số cơ quan liên quan nhằm cho chủ trương về công tác nghiên cứu khoa học cơ bản ngày 25/05 tại Trụ sở Trung ương Đảng, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nhấn mạnh yêu cầu cấp thiết hiện nay là phải xác định rõ mục tiêu phát triển nghiên cứu khoa học cơ bản trong giai đoạn mới, bảo đảm vừa xử lý các điểm nghẽn trước mắt, vừa kiến tạo nền tảng tri thức lâu dài cho phát triển nhanh, bền vững.

Cùng dự với Tổng Bí thư Chủ tịch nước Tô Lâm có các Uỷ viên Bộ Chính trị, Phó Thủ tướng, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng Đại tướng Phan Văn Giang; Trưởng Ban Tổ chức Trung ương Nguyễn Duy Ngọc; Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương Trịnh Văn Quyết; Trưởng Ban Chính sách và Chiến lược Trung ương Nguyễn Thanh Nghị và Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Lê Hoài Trung.

Trên cơ sở báo cáo và ý kiến phát biểu tại buổi làm việc, phát biểu kết luận, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nêu rõ quan điểm, công tác nghiên cứu khoa học cơ bản phải được đổi mới mạnh mẽ cả về nhận thức, thể chế, cơ chế đầu tư, tổ chức thực hiện và phương thức vận hành để đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới. Đây là vấn đề chiến lược liên quan trực tiếp đến mô hình phát triển, năng lực tự chủ và vị thế quốc gia của nước ta.

Cho rằng, nhận thức về vai trò của nghiên cứu khoa học cơ bản đã có bước chuyển rất quan trọng, tuy nhiên Tổng Bí thư, Chủ tịch nước cũng chỉ rõ, chúng ta vẫn còn nhiều hạn chế, bất cập và chưa tương xứng với yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới. Do đó, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh, yêu cầu cấp thiết hiện nay là phải xác định rõ mục tiêu phát triển nghiên cứu khoa học cơ bản trong giai đoạn mới, bảo đảm vừa xử lý các điểm nghẽn trước mắt, vừa kiến tạo nền tảng tri thức lâu dài cho phát triển nhanh, bền vững đất nước.

“Chúng ta cần đặt mục tiêu tổng quát là xây dựng nền nghiên cứu khoa học cơ bản Việt Nam hiện đại, tự chủ, hội nhập, có trọng tâm, có khả năng tạo ra tri thức mới, đào tạo nguồn nhân lực tinh hoa, cung cấp luận cứ chiến lược cho hoạch định đường lối, chính sách và làm nền tảng cho phát triển công nghệ chiến lược, phục vụ phát triển nhanh, bền vững đất nước. Đến năm 2030, phải tháo gỡ toàn bộ các điểm nghẽn, nút thắt, cần hình thành tương đối đồng bộ hệ sinh thái nghiên cứu cơ bản quốc gia; từng bước xây dựng một số trung tâm nghiên cứu xuất sắc, nhóm nghiên cứu mạnh, cơ sở dữ liệu khoa học lớn và hạ tầng nghiên cứu dùng chung có năng lực cạnh tranh trong khu vực”, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm yêu cầu.

Nêu rõ 5 yêu cầu để bảo đảm mọi giải pháp, nguồn lực và tổ chức thực hiện đều đi đúng hướng, đúng trọng tâm và đúng tầm chiến lược trong thời gian tới, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đề nghị, phải xác định rõ nghiên cứu khoa học cơ bản không phải hoạt động học thuật thuần túy, mà là nền tảng chiến lược của phát triển quốc gia trong thế kỷ XXI. Bởi đầu tư cho khoa học cơ bản là đầu tư cho tương lai lâu dài của dân tộc, cho năng lực tự chủ quốc gia, cho chiều sâu phát triển và cho sức cạnh tranh lâu dài của đất nước.

“Phát triển khoa học cơ bản phải phục vụ trực tiếp yêu cầu phát triển nhanh, bền vững đất nước; nâng cao năng lực tự chủ chiến lược; bảo đảm quốc phòng, an ninh; nâng cao năng lực dự báo, quản trị quốc gia và khả năng thích ứng với những biến động lớn của thế giới. Phát triển đồng bộ khoa học tự nhiên, công nghệ nền tảng với khoa học xã hội và nhân văn. Đổi mới mạnh mẽ cơ chế quản lý khoa học theo hướng chuyển từ quản lý hành chính sang quản trị sáng tạo; từ tiền kiểm sang hậu kiểm; từ quản lý theo hồ sơ sang đánh giá theo chất lượng, tác động và đóng góp dài hạn. Phải xây dựng môi trường học thuật trung thực, tự do sáng tạo nhưng gắn với trách nhiệm khoa học và trách nhiệm quốc gia”, Tổng Bí thư nhấn mạnh.

Một lần nữa nhấn mạnh, quan điểm đúng phải được chuyển hóa thành cơ chế đúng, nguồn lực đúng và cách làm đúng, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước gợi ý 5 nhóm nhiệm vụ giải pháp chủ yếu cần tập trung thực hiện, trong đó cần chuyển mạnh từ quản lý hành chính sang quản trị sáng tạo; tập trung hậu kiểm, đánh giá chất lượng, kết quả và tác động dài hạn. Cơ chế quản lý phải chấp nhận rủi ro khoa học, giảm hành chính hóa, bảo vệ tự do học thuật, đề cao trách nhiệm giải trình và liêm chính khoa học. Đồng thời, đầu tư phòng thí nghiệm trọng điểm, thiết bị dùng chung, hạ tầng tính toán hiệu năng cao, dữ liệu khoa học, dữ liệu xã hội, thư viện số, kho dữ liệu văn hóa -ngôn ngữ- di sản số. Dữ liệu phải được coi là hạ tầng chiến lược của nghiên cứu cơ bản trong thời đại AI.

Đề cập về những việc cần làm ngay, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm giao Đảng ủy Chính phủ chủ trì, lãnh đạo, chỉ đạo tập trung thực hiện 9 nhiệm vụ, đặc biệt khẩn trương xây dựng Chiến lược quốc gia về phát triển nghiên cứu khoa học cơ bản đến năm 2045. Chiến lược phải xác định rõ vị trí, phạm vi, lĩnh vực ưu tiên, nguồn lực, thiết chế chủ trì, cơ chế tài chính, cơ chế đánh giá và lộ trình thực hiện; không dàn trải, chọn đúng trọng tâm, đầu tư đủ dài hạn, gắn với mục tiêu phát triển nhanh, bền vững và tự chủ chiến lược.

“Xây dựng quỹ nghiên cứu cơ bản quốc gia đa niên, quỹ cần vận hành theo nguyên tắc cạnh tranh, minh bạch, đánh giá độc lập, tài trợ dài hạn 5–10-15 năm và chấp nhận rủi ro khoa học; ưu tiên nhóm nghiên cứu mạnh, trung tâm xuất sắc, chương trình sau tiến sĩ, trưởng nhóm trẻ, dữ liệu nền và các hướng nghiên cứu có ý nghĩa chiến lược. Xây dựng cơ chế tài chính đặc thù cho khoa học xã hội và nhân văn”, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chỉ đạo.

Đồng thời, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh yêu cầu, cần coi đây là đầu tư công chiến lược cho năng lực lãnh đạo, quản trị, thể chế, văn hóa, con người và sức mạnh mềm quốc gia, không áp dụng máy móc logic thương mại hóa sản phẩm, mà phải có ngân sách nền ổn định, cơ chế đặt hàng chính sách và đầu tư cho dữ liệu xã hội, điều tra dài hạn, thư viện số, số hóa di sản.

​

“Xây dựng Chương trình quốc gia về nhân tài khoa học cơ bản. Chương trình cần bao quát từ phát hiện sớm, đào tạo tinh hoa, học bổng tiến sĩ, sau tiến sĩ, trưởng nhóm trẻ đến chuyên gia đầu ngành và trí thức Việt Nam toàn cầu; có cơ chế giao nhiệm vụ lớn, trao quyền tự chủ, hỗ trợ kinh phí khởi động và thu hút chuyên gia quốc tế, chuyên gia Việt Nam ở nước ngoài”, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước chỉ đạo.

​

Cùng với yêu cầu, ban hành chuẩn liêm chính khoa học quốc gia và thiết lập cơ chế đặt hàng nghiên cứu phục vụ trực tiếp xây dựng nghị quyết, luật, chiến lược, quy hoạch và chính sách quốc gia, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chỉ rõ, tinh thần chung là phải hành động quyết liệt hơn, đổi mới mạnh mẽ hơn và có tầm nhìn dài hạn hơn đối với nghiên cứu khoa học cơ bản. Bởi chúng ta không chỉ giải quyết câu chuyện của ngành khoa học hôm nay, mà đang chuẩn bị nền tảng tri thức cho tương lai phát triển của đất nước trong nhiều thập niên tới.