Trong đời sống văn hóa phương Đông, lễ cúng giao thừa ngoài trời gắn liền với quan niệm về các vị quan cai quản nhân gian theo từng năm. Trao đổi vói Tri thức và Cuộc sống, TS Vũ Thế Khanh, Tổng giám đốc Liên hiệp Khoa học công nghệ tin học ứng dụng- UIA cho biết, người xưa tin rằng mỗi năm có một vị hành khiển trông coi việc nhân gian, hết năm thì vị thần năm cũ bàn giao công việc cho vị thần năm mới, nên phải cúng giao thừa ở ngoài trời để tiễn đưa thần năm cũ và đón rước thần năm mới.

Thập Nhị Hành Khiển trong tín ngưỡng dân gian

TS Vũ Thế Khanh cho hay Quan Hành Khiển là một trong ba vị quan cai quản nhân gian. Quan Hành Khiển các năm cùng với quan Hành Binh, Phán Quan là ba nhân vật quan trọng trong tín ngưỡng dân gian và quan niệm phong thủy Á Đông. Ba vị này được xem là những vị quan để cân bằng, duy trì trật tự trên thế gian theo ý nghĩa tâm linh của từng năm con giáp.

Theo đó, Quan Hành Khiển là quan văn, chuyên giám sát, quản lý hoạt động của trần thế với 12 vị luân phiên theo chu kỳ 12 năm. Vị quan này thi hành các mệnh lệnh của Ngọc Hoàng trên thiên giới đối với thế gian, có tính cách cương trực, nghiêm túc nhưng cũng nhân từ, hòa nhã.

Quan Hành Binh là quan võ, đồng hành hỗ trợ Quan Hành Khiển để giám sát thế gian. Theo chu kỳ 12 con giáp thì Quan Hành Binh cũng thay đổi tương ứng. Trật tự và công lý được vị quan này bảo vệ.

Phán Quan là vị quan thứ ba, giữ vai trò ghi chép các công tội của mỗi người trong gia đình, thôn xã. Các hành vi về đạo đức, phẩm chất được ghi rõ để bảo đảm đánh giá công bằng, chính xác.

Ba vị này xuất hiện theo chu kỳ 12 năm ứng với 12 con giáp từ Tý đến Hợi nên còn được gọi là Thập Nhị Hành Khiển.

Lý do người xưa tin vận mệnh năm mới do các quan này quyết định

TS Vũ Thế Khanh cho biết trong văn hóa Á Đông, các vị Hành Khiển có tầm ảnh hưởng lớn đối với thế gian. Người phương Đông quan niệm sang năm mới, hạnh phúc, bình yên, ấm no, ít dịch bệnh, thiên tai hay thời tiết khắc nghiệt, mùa màng đói kém, loạn lạc bệnh tật đều do Quan Hành Khiển cùng Hành Binh, Phán Quan chịu trách nhiệm. Vận may của năm mới phụ thuộc vào vị thần phụ trách là người nhân từ hay khắc nghiệt.

Khi thời khắc giao thừa đến, các vị quan bắt đầu chuyển giao quyền lực cho nhau. Trên trần thế, con người chuẩn bị lễ vật để cúng bái nhằm cầu mong được phù hộ, che chở cho năm mới thuận lợi.

Theo lý giải của người xưa, 12 vị thần Thập Nhị Hành Khiển là hóa thần từ sao Mộc thành các vị thần. Trong văn hóa Á Đông, sao Mộc còn gọi là sao Thái Tuế, đại diện cho Ngọc Hoàng, quản lý mọi việc trên thế gian. Chu kỳ 12 năm ứng với 12 con giáp sẽ có 12 vị quan luân phiên cai trị nhân gian.

Vị quan đang cai quản năm gọi là Đương niên chi thần, trực tiếp giám sát, theo dõi và đánh giá các việc làm tốt xấu của từng người, từng nhà, từng thôn, từng quốc gia trong cả năm để định công luận tội, tâu lên Thượng đế.

Trong các vị Hành Khiển có vị nhân từ, có vị cương trực và cũng có vị khắc nghiệt. Nếu năm đó gặp vị nhân từ, đức độ thì nhân dân no đủ, khang thái, ít thiên tai, dịch bệnh. Ngược lại, năm đói kém, bệnh tật, tai ách, loạn lạc triền miên được tin là do vị Hành Khiển năm đó giận dữ giáng xuống.

Mỗi năm trong các bài văn khấn giao thừa khi dâng hương ngoài trời đều khấn danh vị các quan Hành Khiển cùng các vị Phán Quan, đồng thời sắm áo vải đúng màu với đương niên Hành Khiển năm ấy. Tên các vị Hành Khiển theo thập nhị địa chi, còn màu sắc bài vị, quần áo tuân theo chu kỳ các năm Canh, Tân màu vàng; Giáp, Ất màu trắng; Bính, Đinh màu đỏ; Nhâm, Quý màu xanh; Mậu, Kỷ màu đen.

Đề xuất hệ thống Quan Hành Khiển của nước Việt Nam độc lập

TS Vũ Thế Khanh cho hay, trong hàng nghìn năm Bắc thuộc, Việt Nam chịu ảnh hưởng văn hóa tín ngưỡng Trung Hoa. Biểu hiện rõ là trong nhiều sách cúng tâm linh đã được phép xuất bản, các bài kinh văn cúng gia tiên, nghi thức tế lễ đình chùa, miếu mạo, lễ hội vẫn khấn mời Quan Hành Khiển, Hành Binh, Phán Quan là các vua triều đại của Trung Hoa, dù các triều đại đó đã bị tiêu diệt cách đây hàng nghìn năm.

Ngày nay, đất nước đã tự do độc lập, điều đó hoàn toàn không phù hợp. Các Quan Hành Khiển, Hành Binh, Phán Quan nên là các hiền tài, thánh nhân của các triều đại Việt Nam.

TS Vũ Thế Khanh đề xuất khấn mời các Quan Hành Khiển là các bậc nhân thần, hiền thần của các triều đại Việt Nam đã có công dựng nước và giữ nước. Cụ thể theo từng năm Tý đến Hợi như sau.

Tôn trọng tín ngưỡng nhưng cần loại bỏ yếu tố mê tín

TS Vũ Thế Khanh lưu ý từ lâu thuyết Ngũ Hành thường được coi như một tiên đề không cần chứng minh mà chỉ công nhận và ứng dụng, kể cả những phần phi logic như việc gán màu sắc cho từng năm.

Ông cho rằng ngày nay nhiều điều mơ hồ đã được làm rõ bằng khoa học vũ trụ và khoa học hiện đại, là cơ sở để loại bỏ những kiến giải khiếm khuyết, hoang tưởng, cảm tính, bám theo hiện tượng và mang nặng mê tín dị đoan.

Theo TS Vũ Thế Khanh, tôn trọng tự do tín ngưỡng trong dịp lễ Tết là giữ gìn nét đẹp văn hóa truyền thống lành mạnh, đồng thời cần bài trừ những hủ tục mê tín máy móc núp bóng quan điểm phi cổ bất thành kim, hướng tới thực hành tín ngưỡng phù hợp với bối cảnh đất nước độc lập, tự chủ.