Được hỗ trợ bởi hành lang pháp lý vượt trội từ Luật Thủ đô, Nghị quyết 66 của HĐND Thành phố và các cơ chế đặc thù, Hà Nội đang quyết liệt triển khai các dự án chỉnh trang, tái thiết đô thị trọng điểm. Trong đó, dự án cải tạo, chỉnh trang và tái thiết đô thị Vĩnh Hưng được kỳ vọng trở thành mô hình tiên phong, khi chính quyền cùng nhà đầu tư tư nhân và người dân cùng hướng tới lợi ích chung.

Ngân sách ưu tiên cho đại dự án giao thông, tái thiết đô thị trông vào đâu?

Tọa lạc giữa Vành đai 2 và Vành đai 3, tiếp giáp vành đai 2,5, kết nối không gian với trục cảnh quan Sông Hồng, phường Vĩnh Hưng có vị trí đắc địa, nhưng quá trình phát triển đô thị chưa đồng bộ dẫn tới nhiều hạn chế về hạ tầng.

Đường sá chật hẹp, ngập úng, ô nhiễm môi trường và nguy cơ mất an toàn PCCC kéo dài nhiều năm đã biến nơi đây thành “điểm nghẽn” không chỉ của riêng địa phương mà ảnh hưởng tới liên kết vùng của toàn Hà Nội.

Khi nói về thực trạng Vĩnh Hưng, KTS Trần Ngọc Chính cho rằng lý do cốt lõi khiến hạ tầng có phần tụt hậu so với các phường nằm ở vị trí trung tâm tương tự là do khu vực chưa có quy hoạch tổng thể bài bản được phê duyệt và chưa thu hút chủ đầu tư lớn đứng ra triển khai. Trong khi đó, nguồn lực ngân sách nhà nước phải tập trung ưu tiên cho các đại dự án hạ tầng giao thông kết nối liên vùng lớn như đường vành đai, các cầu qua sông và mạng lưới đường sắt đô thị Metro.

Nhiều thập kỷ qua, bài toán tái thiết các đô thị cũ tại Việt Nam thường rơi vào vòng lặp "quy hoạch treo". Phân tích về thực trạng này, GS.TSKH. Đặng Hùng Võ – nguyên Thứ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường thẳng thắn chỉ ra rằng nhiều bản vẽ quy hoạch “đẹp như tranh Đông Hồ”, nhưng khi đưa ra thực tế lại không thể sử dụng được vì vướng câu hỏi "tiền đâu để làm".

Một bản quy hoạch nếu không nhìn thấy nguồn lực tài chính thực thi thì mãi mãi chỉ nằm trên giấy. Nhìn lại lịch sử đô thị hóa tại Việt Nam, bài học thành công từ Đà Nẵng khi biến bãi biển Mỹ Khê thành điểm tựa tăng giá trị đất để xây dựng hạ tầng toàn thành phố, hay dự án Phú Mỹ Hưng tại TP.HCM biến vùng sình lầy thành khu đô thị hiện đại bậc nhất, đều cho thấy con đường phát triển duy nhất là phải dựa vào vốn hóa đất đai thông qua nâng cấp đô thị.

“Quy luật thế giới đã cho thấy phát triển phải dựa vào vốn hóa đất đai. Mà vốn hóa đất đai thì cách tốt nhất là đô thị hóa, nâng cấp đô thị. Với cách thức đó thì chúng ta mới giải quyết được vấn đề tài chính”, ông Võ phân tích.

Cũng theo chuyên gia, việc chọn Vĩnh Hưng làm dự án "thị phạm" mang tính mở lối xuất phát từ lý do cốt lõi: quỹ đất trống tại đây còn tương đối lớn, tạo điều kiện thuận lợi để giải quyết hạ tầng và bài toán tái định cư. Tại Việt Nam hiện nay, phương thức hiệu quả nhất để huy động nguồn lực vẫn là giao cho doanh nghiệp mạnh thực hiện đầu tư hạ tầng đồng bộ và hoàn vốn thông qua quỹ đất phát triển.

Sứ mệnh “gánh vác” và bài toán năng lực thực thi

Thực tế đặt ra câu hỏi trực diện nếu không có nhà đầu tư tư nhân đứng ra gánh vác, dự án tái thiết Vĩnh Hưng sẽ triển khai ra sao, và nguồn lực hàng trăm ngàn tỷ đồng sẽ lấy từ đâu khi ngân sách Nhà nước phải trải rộng cho hàng loạt mục tiêu phát triển trọng yếu?

Tại Vĩnh Hưng, Tập đoàn Sun Group dự kiến rót tới 186.000 tỷ đồng để tái thiết, chỉnh trang đô thị, hoàn thiện hạ tầng kỹ thuật, nâng cao cảnh quan và môi trường sống. Đây là nguồn vốn xã hội hóa thuần túy. Nhìn nhận về vai trò của nhà đầu tư, PGS.TS Trần Đình Thiên - Nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam nhấn mạnh rằng việc thiết kế một đô thị có hệ sinh thái tốt đòi hỏi phải chọn được nhà đầu tư thật tốt. Đó không phải là những đơn vị đến kiếm chác, gom đất rồi đi bán, mà phải là nhà đầu tư có tâm, có tầm và năng lực thực thi, cam kết bảo đảm đúng tiến độ công trình để người dân không phải gánh chịu khó khăn kéo dài.

Ông Đặng Hùng Võ cũng bày tỏ tin tưởng vào năng lực triển khai của nhà đầu tư lớn như Sun Group bởi họ có tiềm lực tài chính và kinh nghiệm phát triển các dự án quy mô. Như dự án Bà Nà Hills (Đà Nẵng) nơi Sun Group bị giám sát nghiêm ngặt, để bảo đảm các cam kết với chính quyền địa phương trong suốt quá trình phát triển dự án. Việc đặt niềm tin vào tập đoàn tư nhân còn mang tới những cam kết về chất lượng dự án. Theo TS Nguyễn Văn Đính, Phó Chủ tịch Hiệp hội Bất động sản Việt Nam (VNREA) kiêm Chủ tịch Hội Môi giới Bất động sản Việt Nam (VARS), với tư duy kiến tạo và kinh nghiệm phát triển các hệ sinh thái du lịch - kinh tế - đô thị quy mô lớn, sự kết hợp giữa năng lực của Sun Group trong việc đổi thay chất lượng sống người dân và nguồn vốn đầu tư công của Nhà nước vào hạ tầng cầu đường sẽ tạo ra hiệu ứng lan tỏa, nâng tầm Vĩnh Hưng thành một đô thị sinh thái đáng sống, hiện đại và gần gũi với thiên nhiên.

Đồ án quy hoạch tái thiết Vĩnh Hưng cũng thể hiện tư duy phát triển hiện đại khi quy tụ hàng loạt đơn vị tư vấn hàng đầu thế giới, trong đó đơn vị tư vấn của Australia đảm nhiệm quy hoạch tổng thể, công ty hàng đầu của Hà Lan thiết kế hệ thống nhà ở và các chuyên gia quốc tế tham gia xây dựng hạ tầng giao thông. Đánh giá dưới góc độ chuyên môn, KTS. Phan Đăng Sơn – Chủ tịch Hội Kiến trúc sư Việt Nam phân tích rằng đồ án đã tích hợp thành công các mô hình đô thị thịnh hành và hiệu quả trên thế giới. Mô hình TOD (Phát triển gắn với giao thông công cộng) được áp dụng để tái thiết tổng thể mang tính cách mạng thông qua phát triển cao tầng, giải tỏa triệt để các khu vực chật hẹp, ô nhiễm. Mô hình "Đô thị 15 phút" đảm bảo toàn bộ nhu cầu sinh hoạt, học tập, giải trí của cư dân được đáp ứng trong bán kính di chuyển 15 phút.

Tuy nhiên để triển khai thành công, chuyên gia cho rằng, cơ chế cân bằng lợi ích phải là cân bằng Công - Tư - Dân, ba bên đi trên kiềng ba chân thì mới giải quyết được vấn đề. “Nhà đầu tư gánh vác toàn bộ hạ tầng: làm trường học, khu vui chơi giải trí, công viên, đường xá... thì cần xem xét phải có tỷ lệ thương mại để bù đắp, hài hòa lợi ích. Các nhà đầu tư Việt Nam hiện nay đều ý thức được việc vừa phục vụ cộng đồng, vừa có cơ hội tái đầu tư phát triển. Trên hết, doanh nghiệp hay người dân đều hướng tới đóng góp cho đất nước phát triển, đáp ứng bước đi khẩn trương vào kỷ nguyên mới, không thể theo cách nhìn dừng lại ngắm nghía hay thận trọng quá mức”, ông Phan Đăng Sơn nói.