Bí mật trên vách núi giúp giải mã chữ viết của nền văn minh Ba Tư cổ đại

Trên vách núi cheo leo ở Iran, một dòng chữ khắc hơn 2.500 năm tuổi đã mở cánh cửa dẫn nhân loại vào thế giới bí ẩn của những nền văn minh cổ đại.

Bia Behistun, còn được gọi là bia Bisotun, nằm trên vách đá vôi thuộc tỉnh Kermanshah, miền Tây Iran. Được tạo dựng theo lệnh của vua Darius I Đại đế vào khoảng năm 521 TCN, công trình này không chỉ là một kiệt tác nghệ thuật Ba Tư mà còn trở thành chìa khóa quan trọng giúp các học giả hiện đại giải mã chữ hình nêm. UNESCO đã công nhận địa điểm này là Di sản thế giới vào năm 2006.

Điểm nổi bật của bia Behistun là bức phù điêu hoành tráng khắc trực tiếp lên vách núi, nằm cao khoảng 60 m so với mặt đất. Vua Darius được thể hiện với tư thế chiến thắng, một chân đặt lên ngực kẻ bại trận, trong khi những nhân vật khác đứng nối hàng phía trước ông. Cảnh tượng này minh họa quyền lực của nhà vua sau khi giành được ngai vàng và dẹp tan các cuộc nổi loạn đe dọa đế chế.

Phù điêu vua Darius I cùng những nhân vật bị khuất phục trên vách núi Behistun. Ảnh: en.irancultura.it

Tuy nhiên, giá trị lớn nhất của công trình không nằm ở hình ảnh mà ở khoảng 1.200 dòng chữ khắc bằng ba ngôn ngữ: Ba Tư cổ, Elam và Babylon. Nội dung kể về nguồn gốc của Darius, những cuộc chiến giúp ông củng cố quyền lực và cách ông lý giải tính chính danh của triều đại mình. Trong đó, tiếng Ba Tư cổ đặc biệt quan trọng vì cung cấp một văn bản hoàng gia quy mô lớn để nghiên cứu ngôn ngữ này.

Việc khắc cùng một nội dung bằng ba ngôn ngữ đã biến Behistun thành một công cụ giải mã vô giá. Nếu phiến đá Rosetta giúp các học giả đọc được chữ tượng hình Ai Cập nhờ những văn bản song song, bia Behistun đóng vai trò tương tự đối với chữ hình nêm ở Tây Á. Dù ba phiên bản không hoàn toàn giống nhau về mọi chi tiết, chúng cung cấp những manh mối đối chiếu quan trọng để nhận diện tên riêng, từ ngữ và cấu trúc câu.

10 Lost Languages We've Been Able To Decipher & 10 We're Still Trying To Solve - HistorySnob

Các dòng chữ hình nêm được khắc trên đá, ghi lại lời tuyên bố của Darius I. Ảnh: historysnob.com

Trong thế kỷ XIX, nhà ngoại giao và học giả người Anh Henry Rawlinson đóng vai trò quan trọng trong quá trình giải mã văn bản. Ông nghiên cứu chữ Ba Tư cổ trước, sau đó góp phần mở đường cho việc đọc các phiên bản Elam và Babylon. Công việc này đòi hỏi sự kiên trì đặc biệt: phần chữ khắc nằm trên vách đá dựng đứng, khiến việc tiếp cận, sao chép và đối chiếu trở nên vô cùng nguy hiểm.

Khi những dòng chữ dần được giải đọc, các học giả không chỉ hiểu thêm về Darius mà còn có thể nghiên cứu sâu hơn lịch sử chính trị, ngôn ngữ và văn hóa của vùng Lưỡng Hà cùng đế chế Achaemenid. Dẫu vậy, cần nhớ rằng đây là lời kể do chính vị vua chiến thắng cho khắc lại, nên những tuyên bố về kẻ thù và tính chính danh của ông cũng phản ánh góc nhìn chính trị của hoàng gia.

Ngày nay, bia Behistun là minh chứng sống động cho sức mạnh của ngôn ngữ trong việc vượt qua khoảng cách thời gian. Một thông điệp được khắc lên đá để khẳng định quyền lực của vị vua cổ đại, không ngờ hơn hai thiên niên kỷ sau lại trở thành chiếc cầu nối nhân loại với quá khứ.

Loài hoa khổng lồ có hình dáng như vương miện từng xuất hiện từ hàng trăm triệu năm trước.

Chac Mool: Bức tượng Maya cổ đại khiến giới khảo cổ tranh cãi hơn một thế kỷ

Nằm ngửa, co chân, ngoảnh đầu sang bên và ôm chiếc đĩa trước bụng, Chac Mool là một trong những tượng đá kỳ lạ và bí ẩn nhất châu Mỹ cổ đại.

Những bức tượng Chac Mool thường khiến người xem ngạc nhiên bởi tư thế khác hẳn các tượng thần hay tượng vua quen thuộc. Nhân vật nằm tựa trên khuỷu tay, lưng hơi nhấc khỏi mặt đất, hai chân co lại, đầu quay sang một bên. Trên bụng là một chiếc khay hoặc đĩa đá, dường như đang chờ đón thứ gì đó được đặt lên.

Các tượng này được tìm thấy tại nhiều địa điểm thuộc Mesoamerica, khu vực bao gồm phần lớn Mexico và một số vùng Trung Mỹ ngày nay. Chúng đặc biệt gắn với thành phố Maya Chichén Itzá và trung tâm Toltec tại Tula, đồng thời xuất hiện ở những nơi như Tenochtitlan, thủ đô của người Mexica (Aztec) và Ihuatzio ở miền Tây Mexico. Sự phân bố rộng cho thấy hình tượng này gắn với những mạng lưới giao lưu văn hóa và nghi lễ giữa các cộng đồng cổ đại.

Xác tàu đắm 4.500 năm tuổi tại Thổ Nhĩ Kỳ có thể là cổ nhất thế giới

Các nhà khảo cổ đang nghiên cứu dấu tích của một con tàu cổ ngoài khơi Thổ Nhĩ Kỳ, được cho là có niên đại khoảng 4.500 năm. Nếu kết quả được xác nhận, đây sẽ là xác tàu đắm lâu đời nhất từng được tìm thấy.

Địa điểm này được nhà khảo cổ Hakan Öniz, thuộc Đại học Akdeniz (Thổ Nhĩ Kỳ), tìm thấy vào năm 2024 tại vùng nước nông ngoài khơi Kekova, phía tây thành phố Antalya.

anh-man-hinh-2026-10-16-luc-171446.png
Thợ lặn khảo sát khu vực tìm thấy dấu tích con tàu cổ dưới đáy biển ngoài khơi Kekova, Thổ Nhĩ Kỳ. Ảnh: Hakan Oniz

Hé lộ kỹ năng chế tác đồ gỗ của người Neanderthal

Những dấu tích hiếm hoi này cho thấy công nghệ thời Đồ đá giữa đa dạng hơn nhiều so với những gì hồ sơ khảo cổ bằng đá có thể phản ánh.

Gỗ thường phân hủy nhanh hơn đá, khiến các nhà khảo cổ khó tái dựng đầy đủ công nghệ của người tiền sử. Tại Abric Romaní, gần Barcelona, các lớp trầm tích chứa những dấu khuôn do khoáng chất bao quanh đồ vật gỗ tạo ra. Sau khi gỗ mục đi, các lớp khoáng chất vẫn lưu lại hình dạng và một phần dấu vết của vật thể ban đầu.

Nhóm nghiên cứu do Palmira Saladié, nhà nghiên cứu tại Viện Cổ nhân học và Tiến hóa xã hội Catalonia (IPHES-CERCA) dẫn đầu đã ghi nhận 597 mẫu gỗ trong 16 lớp khảo cổ, có niên đại khoảng 62.000 - 40.000 năm trước.

Đọc nhiều nhất

Tin mới