Tất niên, hiểu theo nghĩa chữ Hán, là “xong năm”, “kết thúc năm cũ”, nhưng trong thực hành văn hóa, đó là quá trình nhìn lại một năm đã qua, tổng kết công việc, bày tỏ lòng biết ơn với tổ tiên và các đấng linh thiêng, đồng thời gắn kết các thành viên trong gia đình trước thềm năm mới.
Nguồn gốc của lễ Tất niên gắn liền với nền văn minh lúa nước và chu kỳ canh tác nông nghiệp. Đối với cư dân nông nghiệp cổ truyền, một năm là một vòng quay khép kín của gieo trồng, chăm sóc và thu hoạch. Khi mùa màng đã xong, con người có nhu cầu dừng lại, nghỉ ngơi và cảm tạ trời đất đã cho mưa thuận gió hòa. Từ đó hình thành nên các nghi lễ cuối năm nhằm tạ ơn thần linh, thổ địa và tổ tiên – những lực lượng được tin là đã che chở cho gia đình, làng xóm trong suốt một năm. Qua thời gian, nghi lễ này được định hình rõ nét hơn và trở thành lễ Tất niên như ngày nay.
Về mặt nghi thức, lễ Tất niên thường được tổ chức vào những ngày cuối tháng Chạp, phổ biến nhất là chiều hoặc tối ngày 30 Tết, tuy nhiều gia đình có thể làm sớm hơn tùy điều kiện. Mâm cỗ Tất niên không chỉ là bữa ăn sum họp mà còn là lễ vật dâng lên bàn thờ gia tiên. Trong khoảnh khắc đó, ranh giới giữa cõi sống và cõi đã khuất dường như được thu hẹp lại. Người Việt tin rằng tổ tiên sẽ về sum họp cùng con cháu, chứng giám cho lòng thành và phù hộ cho năm mới bình an, thuận lợi.
Ý nghĩa sâu xa của lễ Tất niên trước hết nằm ở tinh thần tri ân. Đó là sự tri ân đối với tổ tiên – cội nguồn của gia đình, với thần linh – biểu trưng cho thiên nhiên và trật tự vũ trụ, và rộng hơn là tri ân cuộc sống đã cho con người trải nghiệm đủ đầy buồn vui trong suốt một năm. Trong lời khấn Tất niên, người ta không chỉ cầu xin phúc lộc mà còn bày tỏ sự sám hối, nhìn nhận những điều chưa trọn vẹn để hướng đến sự tốt đẹp hơn.
Bên cạnh đó, lễ Tất niên còn mang ý nghĩa gắn kết cộng đồng và gia đình. Trong nhịp sống hiện đại, khi mỗi người thường bị cuốn vào công việc và những mối bận tâm riêng, bữa cơm Tất niên trở thành dịp hiếm hoi để mọi thành viên cùng ngồi lại, chia sẻ câu chuyện một năm đã qua. Không khí sum họp ấy tạo nên cảm giác ấm áp, củng cố sợi dây tình cảm và nhắc nhở mỗi người về giá trị của gia đình.
Ngày nay, dù hình thức tổ chức lễ Tất niên có thể giản lược hoặc thay đổi cho phù hợp với đời sống mới, ý nghĩa cốt lõi của nó vẫn được gìn giữ. Đó là khoảnh khắc con người chậm lại giữa dòng chảy thời gian, khép lại năm cũ bằng lòng biết ơn và mở ra năm mới bằng niềm hy vọng. Chính điều đó đã khiến lễ Tất niên không chỉ là một nghi thức truyền thống, mà còn là biểu tượng bền vững của văn hóa và tâm hồn Việt.
