Trong Thế chiến II, Đức Quốc xã từng chế tạo một cỗ pháo đường sắt lớn đến mức việc đưa nó ra chiến trường cũng trở thành một chiến dịch hậu cần phức tạp. Mang tên Schwerer Gustav, khẩu pháo có cỡ nòng 800 mm này thuộc nhóm pháo lớn nhất từng được chế tạo và sử dụng trong chiến tranh. Nó được phát triển bởi tập đoàn công nghiệp vũ khí Krupp, ban đầu nhằm phá hủy những công sự bê tông và hệ thống phòng thủ kiên cố mà pháo thông thường khó xuyên thủng.

Với khối lượng khi triển khai khoảng 1.350 tấn, Schwerer Gustav dài hàng chục mét và phải vận hành trên hệ thống đường ray chuyên biệt. Nòng pháo dài khoảng 32,5 m, có thể bắn đạn nổ mạnh nặng gần 5 tấn hoặc đạn xuyên giáp nặng hơn 7 tấn. Tùy loại đạn, tầm bắn tối đa được ghi nhận vào khoảng 38–48 km. Tuy nhiên, sức mạnh ấy đi kèm nhiều hạn chế: khẩu pháo không thể xoay ngang độc lập như pháo thông thường, mà phải dựa vào những đoạn đường ray cong được xây dựng riêng để điều chỉnh hướng bắn.

Schwerer Gustav trên hệ thống đường ray chuyên dụng. Ảnh: rus.delfi.lv

Việc đưa Schwerer Gustav vào hoạt động đòi hỏi một bộ máy hậu cần khổng lồ. Đường ray phải được gia cố, vị trí khai hỏa cần chuẩn bị từ trước, còn các bộ phận của khẩu pháo được lắp ráp bằng cần cẩu hạng nặng. Đội ngũ vận hành gồm hàng trăm người, chưa kể lực lượng bảo vệ, kỹ thuật viên và nhân viên phụ trách đường sắt. Mỗi lần khai hỏa, khẩu pháo chỉ có thể bắn vài phát trong một giờ, khiến nó khó đáp ứng yêu cầu cơ động nhanh của chiến tranh hiện đại.

Tháng 6/1942, Schwerer Gustav được triển khai trong chiến dịch bao vây Sevastopol trên bán đảo Crimea, khi quân Đức tìm cách đánh sập hệ thống phòng thủ của Liên Xô. Khẩu pháo bắn vào các trận địa pháo ven biển, pháo đài và những mục tiêu kiên cố. Đây là lần sử dụng chiến đấu nổi bật nhất của nó. Những quả đạn khổng lồ có khả năng gây sức phá hoại đáng kể, nhưng hiệu quả thực tế vẫn phụ thuộc vào việc xác định mục tiêu, điều kiện địa hình và sự phối hợp với các lực lượng khác.

Schwerer Gustav được triển khai tại Crimea trong chiến dịch Sevastopol năm 1942. Ảnh: varldenshistoria.se

Sau chiến dịch, Schwerer Gustav không trở thành vũ khí có ảnh hưởng quyết định như kỳ vọng. Chi phí chế tạo, thời gian chuẩn bị dài, nhu cầu bảo vệ lớn và khả năng di chuyển hạn chế khiến nó khó thích ứng với chiến trường biến động nhanh. Đức từng chế tạo thêm một khẩu pháo cùng loại mang tên Dora, nhưng số phận của những siêu vũ khí này cuối cùng gắn với sự thất bại của Đức Quốc xã. Khi chiến tranh gần kết thúc, các khẩu pháo bị phá hủy hoặc tháo dỡ để tránh rơi vào tay đối phương.

Ngày nay, Schwerer Gustav vẫn gây kinh ngạc bởi quy mô chưa từng có, đồng thời nhắc nhở rằng vũ khí lớn nhất chưa chắc là vũ khí hiệu quả nhất. Trong chiến tranh hiện đại, tốc độ triển khai, khả năng cơ động, chi phí và độ chính xác thường quan trọng không kém sức công phá. Siêu pháo 800 mm vì thế vừa là đỉnh cao của kỹ thuật cơ khí quân sự, vừa là biểu tượng cho tham vọng khổng lồ nhưng đầy giới hạn của cuộc chạy đua vũ trang trong Thế chiến II.