Di chỉ tiền sử làm thay đổi nhận thức về lịch sử Diên An

Tại thành phố Diên An, tỉnh Thiểm Tây, Trung Quốc, các nhà khảo cổ phát hiện một quần thể di tích có niên đại khoảng 4.500–4.800 năm. Đó là di chỉ Lư Sơn Mạo, thuộc thời kỳ văn hóa Long Sơn cuối Thời Đồ Đá Mới.

Nằm trên những dải đồi đất hoàng thổ gần các nhánh sông Diên Hà, khu di chỉ có địa hình tự nhiên giống chữ “Sơn” (山). Nhìn từ xa, nơi đây không khác nhiều so với những ngọn đồi thông thường ở cao nguyên Hoàng Thổ. Tuy nhiên, các cuộc khảo sát và khai quật đã hé lộ một trung tâm cư trú tiền sử có quy mô đặc biệt lớn.

Diện tích phân bố của di chỉ này vượt 2 triệu mét vuông. Các nhà khảo cổ tìm thấy hàng trăm dấu tích như nền nhà, hố tro, mộ táng, tường đất nện và công trình sinh hoạt. Nhiều hiện vật bằng gốm, đá, xương và ngọc được phát hiện, phản ánh đời sống vật chất cũng như trình độ thủ công của cư dân cổ đại.

Phát hiện này có ý nghĩa quan trọng đối với lịch sử địa phương. Trước đó, những ghi chép lịch sử xác định hoạt động xây dựng thành trì sớm nhất tại Diên An có niên đại chỉ khoảng 2.200 năm. Trong khi đó, Lư Sơn Mạo đã tồn tại cách đây khoảng 4.500 năm, giúp đẩy lịch sử xây dựng công trình phòng thủ và cư trú có tổ chức tại khu vực này lùi xa thêm ít nhất 2.300 năm.

Quần thể kiến trúc quy hoạch như cung điện thời tiền sử

Phát hiện nổi bật nhất tại Lư Sơn Mạo nằm ở khu vực lõi mang tên Đại Sơn Lương. Qua khảo sát địa tầng và khoan thăm dò, các nhà nghiên cứu xác định ít nhất bốn nền đài đất nện nhân tạo lớn, lần lượt gồm Trại Tử Mạo, Tiểu Doanh Bàn Lương, Nhị Doanh Bàn Lương và Đại Doanh Bàn Lương.

Trên những nền đài đất nện này xuất hiện các khu nhà được bao quanh bởi tường đất, có quy hoạch tương đối chặt chẽ. Đặc biệt, tại Đại Doanh Bàn Lương, các cuộc khai quật giai đoạn 2016–2018 đã xác định ba cụm sân kiến trúc, bố trí theo hình chữ Phẩm (品). Một sân lớn nằm ở phía Bắc, hai sân nhỏ đối xứng ở phía Nam.

Khu sân lớn được xây dựng theo kiểu tứ hợp viện, có hai lớp sân trước và sân sau. Bên trong bố trí ba công trình chính nằm song song, quay mặt về phía Nam. Mỗi công trình có diện tích khoảng 200 m², được ngăn cách bởi những lối đi rộng khoảng 3 m.

Hai bên sân còn có các dãy nhà phụ, trong khi khu vực trung tâm được bố trí đường đi theo trục Bắc – Nam. Cách sắp xếp có tính đối xứng này cho thấy người xưa đã biết tổ chức không gian kiến trúc theo nguyên tắc nhất định, thay vì xây dựng nhà cửa một cách tự phát.

Ở phía Nam khu kiến trúc còn có một khoảng sân nhỏ, kết nối với con đường chạy bên ngoài tường bao và dẫn đến cửa đèo. Điều này gợi ý quần thể có thể từng phục vụ những hoạt động tập trung đông người, bao gồm cả nghi lễ cộng đồng.

Các chuyên gia nhận định những nền đài đất nện nhân tạo và khu sân được quy hoạch tại đây có thể là hình thái sơ khai của cung điện hoặc công trình tông miếu ở Trung Quốc. Tuy nhiên, việc xác định chính xác chức năng của từng công trình cổ xưa này vẫn cần thêm bằng chứng khảo cổ.

Đồ ngọc và vật liệu xây dựng hé lộ quyền lực của cư dân cổ

Một phát hiện đáng chú ý khác là sự xuất hiện của nhiều hiện vật ngọc trong các lớp đất nền công trình. Tại một số vị trí thuộc tường bao, nền nhà và khu vực quảng trường, các nhà khảo cổ tìm thấy xương hàm lợn cùng đồ ngọc được đặt xuống trước khi hoàn thiện công trình.

Đây có thể là dấu tích của nghi thức đặt vật phẩm làm lễ khi xây dựng, thể hiện niềm tin tâm linh và quan niệm về sự bảo hộ của thế giới thần linh đối với công trình.

Đặc biệt, tại khu vực bên ngoài cổng phía Bắc của cụm kiến trúc Doanh Bàn Lương, các nhà nghiên cứu phát hiện một hố nghi lễ chứa thanh ngọc đao lớn. Những hiện vật như vậy không chỉ có giá trị sử dụng mà còn có thể tượng trưng cho quyền lực, địa vị và vai trò của tầng lớp thủ lĩnh.

Bên cạnh đồ ngọc, khu di chỉ còn cung cấp bằng chứng quan trọng về kỹ thuật xây dựng. Hơn 100 mảnh ngói ống và ngói bản dạng máng được tìm thấy trong lớp đất gần các công trình lớn. Đây là những vật liệu xây dựng có giá trị đặc biệt, bởi chúng cho thấy cư dân thời kỳ này đã biết sử dụng ngói để lợp hoặc bảo vệ mái nhà. Kết hợp với nền móng đất nện quy mô lớn và kiến trúc có tổ chức, những bằng chứng trên cho thấy Lư Sơn Mạo từng là trung tâm cư trú có vị thế cao trong khu vực.

Dấu tích phân tầng xã hội và đời sống cộng đồng

Ngoài khu kiến trúc trung tâm, các sườn đồi và những dải đất nối liền Đại Sơn Lương còn lưu giữ nhiều dấu tích cư trú. Khảo sát khảo cổ ghi nhận hơn 300 địa điểm có dấu vết nền nhà, hố tro, mộ táng và các công trình khác.

Sự khác biệt giữa khu vực kiến trúc trung tâm với những khu nhà ở thông thường cho thấy cộng đồng Lư Sơn Mạo có thể đã hình thành sự phân hóa về địa vị xã hội. Một bộ phận cư dân có khả năng được huy động nhân lực để xây dựng nền đài lớn, tường bao và những công trình có quy hoạch phức tạp.

Đây là dấu hiệu quan trọng phản ánh quá trình hình thành các tổ chức xã hội có cấu trúc và quyền lực tập trung. Những phát hiện tại Lư Sơn Mạo vì thế không chỉ giúp tìm hiểu kiến trúc cổ mà còn góp phần nghiên cứu sự phát triển của các trung tâm chính trị sơ khai trên cao nguyên Hoàng Thổ.

Các nhà nghiên cứu cho rằng khu vực này có thể từng là trung tâm quyền lực của một cộng đồng lớn ở phía Nam cao nguyên Hoàng Thổ, tồn tại song song với những trung tâm tiền sử khác như di chỉ Thạch Mạo ở Thiểm Tây.