Sinh năm 1869 tại làng Pokrovskoye, Siberia, Grigori Yefimovich Rasputin lớn lên trong một gia đình nông dân, không được đào tạo bài bản theo con đường tôn giáo. Khi trưởng thành, ông trải qua một giai đoạn tìm kiếm đức tin, đi hành hương và dần nổi tiếng như một người có đời sống tâm linh đặc biệt. Với bộ râu dài, ánh mắt sâu và phong thái khác thường, Rasputin nhanh chóng trở thành nhân vật thu hút sự chú ý, nhưng cũng khiến nhiều người nghi ngờ.

Bước ngoặt lớn nhất đến khi Rasputin được giới thiệu với gia đình Sa hoàng Nicholas II và Hoàng hậu Alexandra. Con trai duy nhất của họ, Thái tử Alexei, mắc bệnh máu khó đông – căn bệnh khiến những chấn thương nhỏ cũng có thể dẫn đến xuất huyết nguy hiểm. Trong một số lần khủng hoảng sức khỏe của thái tử, Rasputin được cho là đã giúp hoàng hậu bình tĩnh và góp phần khiến tình trạng của cậu bé ổn định. Các nhà sử học vẫn tranh luận về nguyên nhân thực sự, nhưng đối với Alexandra, Rasputin dần trở thành người mà bà tin tưởng sâu sắc.

Grigori Rasputin trong một bức ảnh tư liệu đầu thế kỷ XX. Ảnh: jp.gw2ru.com

Sự gần gũi với hoàng gia khiến Rasputin bị đồn là người thao túng triều đình từ phía sau. Nhiều quý tộc và quan chức bất mãn trước ảnh hưởng của ông đối với hoàng hậu, trong khi những lời đồn về đời tư càng làm danh tiếng của ông thêm tai tiếng. Tuy nhiên, hình ảnh Rasputin như một kẻ nắm toàn bộ quyền lực nước Nga có thể đã bị phóng đại. Ông có ảnh hưởng nhất định trong một số vấn đề cung đình, nhưng không phải người duy nhất quyết định chính sách của đế quốc.

Khi Chiến tranh thế giới thứ nhất bùng nổ năm 1914, những thất bại quân sự, khủng hoảng kinh tế và bất ổn xã hội ngày càng làm chế độ Romanov suy yếu. Nicholas II ra mặt trận chỉ huy quân đội năm 1915, còn Alexandra ở lại thủ đô và tiếp tục dựa vào Rasputin. Điều này khiến giới tinh hoa càng lo ngại rằng uy tín hoàng gia đang bị tổn hại. Đối với nhiều người, Rasputin trở thành biểu tượng cho sự mục ruỗng của triều đình, dù những vấn đề khiến đế quốc Nga tiến tới sụp đổ sâu xa hơn rất nhiều

Tháng 12/1916, Rasputin bị một nhóm quý tộc sát hại, trong đó có Felix Yusupov. Những câu chuyện về vụ ám sát nhanh chóng trở thành huyền thoại: ông bị đầu độc, bị bắn nhiều phát rồi bị ném xuống sông băng. Tuy nhiên, các chi tiết ly kỳ nhất chủ yếu bắt nguồn từ những lời kể gây tranh cãi của người tham gia, đặc biệt là Yusupov. Những gì có thể xác định chắc chắn hơn là Rasputin đã chết vì bị bắn, còn câu chuyện ông gần như bất tử phần lớn thuộc về truyền thuyết.

Chưa đầy một năm sau, cuộc Cách mạng Nga năm 1917 lật đổ chế độ quân chủ, và gia đình Romanov cuối cùng bị sát hại vào năm 1918. Rasputin không trực tiếp gây ra sự sụp đổ ấy, nhưng cuộc đời ông trở thành biểu tượng cho những mâu thuẫn và khủng hoảng cuối thời Nga hoàng. Hơn một thế kỷ sau, ông vẫn nằm giữa ranh giới lịch sử và huyền thoại: một người có ảnh hưởng thực sự trong cung đình, nhưng cũng là nhân vật mà những câu chuyện truyền miệng đã biến thành bí ẩn lớn hơn nhiều so với những gì tư liệu có thể chứng minh.