Những ngày qua, vụ việc hai nữ sinh viên thực tập tại Bệnh viện Đa khoa Đức Giang livestream dọa "tiêm thuốc độc" cho người bình luận hay vụ một sinh viên Đại học Y Hà Nội dọa "lấy ven trật 3 lần" để trả đũa bệnh nhân trở thành tâm điểm gây chú ý của dư luận.

Trao đổi với PV Tri thức và Cuộc sống về hiện tượng trên, bác sĩ Nguyễn Huy Hoàng, thành viên Hội Y học Dưới nước và Oxy cao áp Việt Nam nhìn nhận, những hành vi này không đơn thuần là sự bồng bột của tuổi trẻ, mà là biểu hiện của một hội chứng phức tạp về mặt tâm lý học hành vi và sự đứt gãy trong nhận thức về đạo đức nghề nghiệp.

Căn nguyên của phát ngôn lệch chuẩn trên không gian mạng

Theo bác sĩ Nguyễn Huy Hoàng, vụ việc khiến chúng ta đặt câu hỏi: Tại sao những trí thức trẻ, được rèn luyện trong môi trường y khoa khắt khe, lại có thể vô tư thốt ra những lời cay độc?

Lý giải hiện tượng trên, bác sĩ Hoàng cho rằng, cơ sở lý luận nền tảng để giải thích cho sự vô cảm của các sinh viên y khoa trên chính là "Hiệu ứng Giải ức chế trực tuyến" (Online Disinhibition Effect), một khái niệm được Giáo sư Tâm lý học John Suler phát triển vào năm 2004. Thuật ngữ này giải thích lý do con người nới lỏng các rào cản đạo đức và trở nên hung hăng hơn khi lên mạng.

Hiệu ứng trên hoạt động dựa trên cơ chế "Tính tàng hình" (Invisibility). Trong giao tiếp đời thực, chúng ta bị kiềm chế bởi ánh mắt, nét mặt và phản ứng tức thời của người đối diện. Sự tương tác vật lý này kích hoạt hệ thống thấu cảm trong não bộ. Nhưng trên không gian ảo, rào cản này biến mất. Các sinh viên không nhìn thấy biểu cảm hoảng sợ của nạn nhân. Khi sự cọ xát vật lý bị triệt tiêu, một lời đe dọa tước đoạt sinh mạng bỗng trở nên nhẹ bẫng. Lời nói cay độc bị biến thành một trò đùa giải trí vô cảm.

Tiếp theo là cơ chế "Giảm thiểu thẩm quyền". Không gian mạng làm mờ đi các hệ thống cấp bậc và kỷ luật xã hội. Dù các em đang ngồi ngay tại quầy lễ tân bệnh viện, nơi có camera an ninh giám sát chặt chẽ, chiếc điện thoại lại tạo ra ảo giác về một không gian riêng tư. Các em tự huyễn hoặc rằng mình không phải chịu sự kiểm soát của quy chế ngành y. Hành vi trực tuyến bị phân ly hoàn toàn khỏi bản sắc đạo đức ngoài đời thực.

Một căn nguyên tâm lý sâu xa khác là "Sự thoái lui đạo đức" (Moral Disengagement). Đây là học thuyết do nhà tâm lý học Albert Bandura định hình. Sự thoái lui đạo đức là một quá trình tái cấu trúc nhận thức phức tạp. Nó cho phép con người thực hiện hành vi gây hại mà không hề cảm thấy cắn rứt lương tâm.

Khi đối mặt với bình luận trái chiều hoặc thái độ khó chịu của bệnh nhân, các sinh viên này lập tức kích hoạt cơ chế phòng vệ bản ngã. Các nghiên cứu chỉ ra rằng, lạm dụng mạng xã hội dễ dẫn đến cơ chế đối phó sai lệch, nổi bật là tâm lý trả đũa. Các em đã dùng thủ thuật tái định chuẩn hành vi. Các em tự thuyết phục bản thân rằng lời dọa "tiêm thuốc độc" chỉ là sự hài hước đen tối để câu lượt tương tác. Các em cũng dùng thủ thuật đổ lỗi cho nạn nhân. Các em cho rằng vì người bệnh vô lễ trước, nên họ xứng đáng bị đe dọa lại. Điều này phản ánh sự chai sạn cảm xúc nghiêm trọng của giới trẻ khi tiếp xúc quá nhiều với bạo lực ngôn từ trên mạng.

Nguy hiểm hơn, sự việc còn bộc lộ hiện tượng tâm lý "Sophomaniac". Đây là trạng thái ảo tưởng rằng trí tuệ và vị thế của bản thân vượt trội hơn người khác. Hiện tượng này cộng hưởng với "Hiệu ứng Dunning-Kruger", khi những người càng thiếu kinh nghiệm thực tế lại càng đánh giá quá cao quyền lực của mình. Các em mới chỉ là sinh viên thực tập, thậm chí có em còn chưa từng trực tiếp đi viện. Thế nhưng, các em lại vội vã dùng kim tiêm, mũi thuốc làm vũ khí thị uy.

Sự tự phụ và lệch lạc này hoàn toàn xa rời triết lý "Lương y như từ mẫu", và nó càng bị thổi phồng, khuếch đại khi hành vi lệch chuẩn của họ nhận được sự chú ý, cổ vũ (dù là tiêu cực) từ hàng nghìn lượt tương tác trên các phiên phát trực tiếp.

Hệ lụy đa chiều từ cá nhân đến toàn xã hội

Bác sĩ Nguyễn Huy Hoàng cho rằng, một sự việc tưởng chừng như chỉ là lời nói đùa bộc phát trong vài chục giây trên một nền tảng video ngắn, nhưng "di sản kỹ thuật số" (digital footprint) mà nó để lại lại mang tính tàn phá sâu sắc và lâu dài. Hậu quả của những vụ việc này không chỉ dừng lại ở việc xử lý kỷ luật cá nhân, mà còn tạo ra những cơn chấn động lan rộng đến uy tín của toàn ngành y tế, các cơ sở đào tạo, và gây tổn thương đến niềm tin của cộng đồng xã hội.

Thứ nhất, đối với cá nhân sinh viên, hậu quả nhãn tiền và khốc liệt nhất đối với các sinh viên vi phạm chính là các biện pháp trừng phạt từ phía cơ sở đào tạo và đơn vị tiếp nhận thực tập. Các chuyên gia pháp lý và đại diện truyền thông của các trường đại học đã nhấn mạnh rằng, với mức độ vi phạm nghiêm trọng về đạo đức và thái độ, mức kỷ luật tối thiểu có thể áp dụng là đình chỉ học tập, và trong những trường hợp vi phạm y đức đặc biệt nghiêm trọng, không thể đáp ứng yêu cầu của ngành nghề, hình thức kỷ luật cao nhất là buộc thôi học, chấm dứt hoàn toàn con đường theo đuổi nghề y.

Bên cạnh các chế tài kỷ luật học thuật, những cá nhân có phát ngôn cay độc, đe dọa trên mạng xã hội còn phải đối mặt với các trách nhiệm pháp lý nghiêm minh liên quan đến việc quản lý không gian mạng. Hình phạt đáng sợ nhất, và có thể mang lại tổn thương dai dẳng nhất đối với các sinh viên này, lại đến từ "Tòa án đám đông" thông qua "Văn hóa tẩy chay" (Cancel Culture).

Đối với ngành y tế và các cơ sở đào tạo, hệ lụy sâu rộng và có tính tàn phá lớn nhất của những phát ngôn lệch chuẩn này chính là sự phá vỡ khế ước xã hội về niềm tin giữa người bệnh và cơ sở y tế. Chiếc áo blouse trắng và đồng phục y tế từ lâu đã được xã hội tôn vinh là biểu tượng của sự hy sinh, tinh thần trách nhiệm, tình thương yêu và sự an toàn tuyệt đối. Việc khoác lên mình biểu tượng thiêng liêng đó nhưng lại thản nhiên buông lời dọa dẫm tước đoạt sức khỏe con người ("tiêm thuốc độc", "lấy ven trật 3 lần") là một sự phỉ báng, chà đạp trực tiếp vào các quy chuẩn y đức truyền thống cốt lõi nhất của ngành y tế. Hành vi của các sinh viên này đã vi phạm nghiêm trọng hàng loạt các quy định, thông tư về đạo đức và quy tắc ứng xử do Bộ Y tế ban hành:

Những hành vi cá biệt này, khi bị phát tán và mổ xẻ qua lăng kính truyền thông đa chiều, rất dễ bị dư luận đánh đồng và quy chụp thành sự suy thoái y đức của toàn bộ hệ thống y tế và thế hệ y bác sĩ trẻ. Điển hình, Bệnh viện Đa khoa Đức Giang đã phải gánh chịu những bình luận chỉ trích nặng nề từ cộng đồng mạng và buộc phải lập tức ban hành thông báo khẩn để đính chính nhân thân của những cá nhân này nhằm bảo vệ danh dự của đội ngũ y bác sĩ, nhân viên y tế chân chính đang ngày đêm cống hiến tại bệnh viện.

Đối với cộng đồng và xã hội, những sự việc như trên đã khoét sâu vào hội chứng sợ hãi và mất niềm tin y tế. Bệnh viện là nơi con người tìm đến trong những thời khắc yếu đuối, tuyệt vọng và dễ bị tổn thương nhất. Bất kỳ một phát ngôn đe dọa, thiếu tôn trọng nào từ nhân viên y tế (dù chỉ là sinh viên thực tập) cũng lập tức gieo rắc sự sợ hãi tiềm ẩn trong cộng đồng. Người dân sẽ nảy sinh tâm lý nghi ngờ, e dè, lo sợ rằng bản thân hoặc người nhà sẽ trở thành đối tượng bị bàn tán, bỡn cợt, hoặc thậm chí bị trả đũa bằng các thủ thuật y khoa nếu lỡ làm phật ý nhân viên y tế. Điều này phá vỡ nền tảng hợp tác giữa bác sĩ và bệnh nhân, vốn là yếu tố quyết định sự thành công của quá trình điều trị.

Chuyên gia tâm lý giáo dục PGS.TS Phạm Mạnh Hà đã nhận định sâu sắc rằng, thay vì đẩy câu chuyện đi quá xa, biến sự trừng phạt thành các hành vi bạo lực mạng cực đoan nhắm vào cá nhân các sinh viên trẻ, dư luận nên nhìn nhận sự việc dưới góc độ nhân văn hơn, coi đây là một bài học chung đắt giá về trách nhiệm giải trình của thế hệ trẻ với từng lời nói trên không gian mạng.

Sự việc cho thấy ranh giới vô cùng mong manh giữa việc đấu tranh cho một môi trường y tế chuẩn mực và việc cộng đồng mạng tự biến mình thành những kẻ bắt nạt trực tuyến. Một câu nói vô cảm của cá nhân đã kích hoạt một phản ứng dây chuyền, làm gia tăng sự căng thẳng, độc hại trên không gian mạng và làm suy giảm nghiêm trọng năng lực đối thoại thấu cảm của xã hội.

Lối mở nào cho giáo dục y khoa đương đại?

Bác sĩ Hoàng cho rằng, những sự việc trên bộc lộ một sự chậm trễ của hệ thống giáo dục y khoa. Chúng ta dạy 12 Điều Y đức áp dụng cho phòng khám vật lý, nhưng lại quên dạy sinh viên cách hành xử trên không gian ảo. Đã đến lúc các trường đại học y khoa phải đưa "Tính chuyên nghiệp kỹ thuật số" vào giảng dạy chính khóa.

Tính chuyên nghiệp kỹ thuật số đòi hỏi sinh viên phải nắm vững những nguyên tắc sống còn. Thứ nhất là bảo mật quyền riêng tư của bệnh nhân. Bất kỳ thông tin, hình ảnh hay lời bình phẩm ẩn danh nào về người bệnh trên mạng đều là vi phạm đạo đức nghiêm trọng. Thứ hai là khả năng thiết lập ranh giới nghề nghiệp. Khi đã để thông tin là sinh viên y khoa, các em mặc nhiên là đại sứ của ngành. Các em tuyệt đối không được bộc lộ hành vi hung hăng, chửi thề hay phân biệt đối xử trên mạng. Cuối cùng, sinh viên phải biến nguyên tắc "dừng lại một nhịp trước khi đăng" thành phản xạ vô điều kiện. Mọi hình ảnh phát trực tiếp đều có nguy cơ bị cắt ghép và lan truyền ngoài tầm kiểm soát.

Để ngăn chặn tận gốc rễ những cuộc khủng hoảng tương tự, bác sĩ Hoàng cho rằng, việc chỉ áp dụng các chế tài kỷ luật mang tính giải quyết hậu quả như đình chỉ, tước quyền thực tập hay đuổi học là chưa đủ.

Các cơ sở đào tạo khối ngành sức khỏe cần phải thực hiện một cuộc cách mạng trong chương trình giảng dạy y đức, chuyển đổi từ tư duy quản lý thụ động sang giáo dục chủ động. Y đức không thể mãi chỉ là những nguyên tắc nằm trên giấy được áp dụng cho phòng khám vật lý, mà phải được hiện đại hóa và mở rộng thành khung năng lực "Tính chuyên nghiệp kỹ thuật số".

Sinh viên y khoa từ những ngày đầu bước chân vào giảng đường cần được thấu hiểu một triết lý sâu sắc: mạng xã hội có thể là ảo, nhưng trách nhiệm nghề nghiệp, danh dự chiếc áo blouse và sự tôn trọng tuyệt đối đối với tính mạng, nỗi đau của con người là những giá trị thiêng liêng, có thật và bất khả xâm phạm. Một người thầy thuốc chân chính trong thế kỷ 21 không chỉ cần sở hữu khối óc uyên bác và bàn tay tài hoa nơi giường bệnh, mà còn phải rèn giũa được một ý thức đạo đức vững vàng, sự thấu cảm sâu sắc và sự khiêm tốn trước mỗi cú nhấp chuột hay mỗi phiên phát sóng trên không gian mạng toàn cầu.

>>> Mời độc giả xem thêm video Sếp lạm dụng AI, nhân viên kiệt quệ: