Một loài cá có chiếc đầu trong suốt, để lộ hai khối tròn màu xanh lục bên trong vừa được các nhà khoa học ghi hình rõ nét dưới biển sâu. Loài cá này có tên khoa học Macropinna microstoma, thường được gọi là cá mắt thùng, nổi tiếng với cấu tạo cơ thể khác thường.

Con cá được phát hiện ở độ sâu khoảng 600 m, cách bờ biển California (Mỹ) khoảng 90 km. Trong lúc đưa robot thám hiểm trở lại mặt nước, các nhà nghiên cứu thuộc Viện Nghiên cứu Thủy cung Vịnh Monterey bất ngờ nhìn thấy nó bơi ngang qua. Họ lập tức dừng lại để quan sát và ghi hình.

Đây mới là lần thứ 11 họ bắt gặp loài cá này sau gần 40 năm khám phá đại dương. Trong lần gặp mới nhất, nhóm nghiên cứu đã quan sát nó khoảng 20 phút và lần đầu ghi lại hình ảnh bằng camera 4K.

Cá mắt thùng sống chủ yếu ở vùng biển sâu thuộc Bắc Thái Bình Dương, nơi ánh sáng Mặt trời rất yếu. Chúng thường được tìm thấy ở độ sâu khoảng 460 - 800 m và có chiều dài tối đa chỉ khoảng 15 cm.

Nhìn từ phía trước, loài cá này có vẻ ngoài khá kỳ lạ. Phần đầu được bao phủ bởi một lớp màng trong suốt, căng phồng như một chiếc mũ. Bên trong là hai khối màu xanh lục nổi bật, trông như đang lơ lửng giữa lớp chất lỏng.

Đó chính là đôi mắt thật của con cá. Trong khi đó, hai chấm tròn màu đen nằm phía trước, ngay trên miệng, lại là cơ quan khứu giác, có chức năng tương tự lỗ mũi ở người.

Đôi mắt của cá mắt thùng có hình ống, rất nhạy với ánh sáng. Phần đầu trong suốt giúp chúng có thể nhìn lên phía trên ngay cả khi cơ thể vẫn giữ nguyên tư thế nằm ngang trong nước.

Ở độ sâu hàng trăm mét, ánh sáng từ mặt biển chỉ còn rất ít. Cá mắt thùng thường lơ lửng gần như bất động, hướng mắt lên trên để tìm những bóng mờ của con mồi bơi qua. Đôi vây lớn giúp chúng giữ thăng bằng và di chuyển nhẹ nhàng mà không cần liên tục quẫy đuôi.

Khi phát hiện thức ăn, cá sẽ bơi lên và xoay đôi mắt về phía trước để tiếp tục quan sát con mồi. Nhờ vậy, dù miệng khá nhỏ và nằm thấp hơn mắt, chúng vẫn có thể xác định được vị trí thức ăn khi tiến đến gần.

Khả năng xoay mắt này từng khiến các nhà khoa học mất nhiều năm tìm lời giải. Cá mắt thùng được mô tả lần đầu vào năm 1939, nhưng trong thời gian dài, người ta vẫn cho rằng đôi mắt hình ống của chúng chỉ có thể nhìn thẳng lên trên.

Mãi đến khi quan sát được cá còn sống trong môi trường tự nhiên, các nhà nghiên cứu mới phát hiện mắt của chúng có thể chuyển hướng. Một phần nguyên nhân khiến cấu tạo này bị hiểu nhầm là lớp màng trong suốt trên đầu cá rất dễ bị hư hỏng khi chúng được đánh bắt và đưa lên mặt nước.

Thức ăn của cá mắt thùng chủ yếu là những động vật nhỏ trôi nổi trong nước, trong đó có các loài giáp xác. Các nhà khoa học còn cho rằng chúng có thể kiếm ăn quanh những sinh vật biển dạng chuỗi thuộc nhóm siphonophore.

Siphonophore có họ hàng với sứa, một số loài sở hữu những xúc tu rất dài và chứa tế bào gây chích. Các xúc tu này có thể giữ lại những con giáp xác nhỏ trong lúc sinh vật trôi theo dòng nước.

Theo giả thuyết của các nhà nghiên cứu, cá mắt thùng có thể tiến đến gần để lấy những con mồi mắc trong xúc tu. Lớp màng bao phủ đầu nhiều khả năng giúp bảo vệ đôi mắt khỏi các tế bào gây chích, dù chức năng này vẫn cần được kiểm chứng thêm.

Đôi mắt màu xanh lục của chúng cũng có thể mang lại lợi thế khi săn mồi. Các sắc tố trong mắt được cho là giúp lọc bớt ánh sáng Mặt trời, từ đó nhận ra những tín hiệu ánh sáng yếu do sinh vật biển phát ra để ngụy trang. Đây là khả năng hữu ích tại vùng nước nơi ánh sáng tự nhiên gần như biến mất.

Cá mắt thùng được biết đến từ gần 90 năm trước, nhưng đến nay vẫn còn nhiều điều chưa rõ về cuộc sống của chúng. Loài cá này hiếm khi xuất hiện trước camera, khiến việc tìm hiểu tập tính và cách kiếm ăn trong tự nhiên gặp nhiều khó khăn.