Darius I (khoảng 550–486 TCN), còn gọi là Darius Đại đế, là một trong những vị hoàng đế kiệt xuất nhất của vương triều Achaemenid, đế chế Ba Tư cổ đại. Trong thời gian trị vì, ông mở rộng lãnh thổ từ vùng Balkan và Ai Cập đến Trung Á, thung lũng sông Ấn, đồng thời thiết lập hệ thống quản lý hành chính, thuế khóa và giao thông quy mô lớn. Dưới triều đại của ông, Persepolis được xây dựng trở thành trung tâm nghi lễ và biểu tượng cho sự hùng mạnh của đế chế.

Một trong những hiện vật đặc biệt gắn với Darius I là bức tượng đá bazan được phát hiện tại Susa, thành phố cổ thuộc miền Tây Iran ngày nay. Tượng cao khoảng 2,46 m trong tình trạng còn lại, ban đầu có thể cao gần 3 m. Điều thú vị là tác phẩm không mang phong cách Ba Tư thuần túy mà chịu ảnh hưởng rõ nét của nghệ thuật Ai Cập cổ đại. Darius được thể hiện trong trang phục hoàng gia, với những dòng chữ khắc trên áo bằng ba ngôn ngữ: Ba Tư cổ, Elamite và Akkad.

Tượng Darius I bằng đá bazan, được phát hiện tại Susa, hiện lưu giữ tại Bảo tàng Quốc gia Iran. Ảnh: arabicradio.net

Điểm đáng chú ý nằm ở thông điệp chính trị được gửi gắm qua tác phẩm. Bức tượng ban đầu được chế tác theo lệnh của Darius để đặt tại một ngôi đền ở Heliopolis, Ai Cập. Theo nội dung được ghi nhận trên tượng, mục đích của nó là khẳng định sự hiện diện và quyền cai trị của người Ba Tư tại vùng đất này. Sau khi Darius qua đời, con trai ông là Xerxes được cho là đã đưa bức tượng trở lại Susa. Đây là minh chứng thú vị cho cách các hoàng đế Achaemenid sử dụng nghệ thuật để thể hiện quyền lực trên những vùng đất xa xôi.

Tại Persepolis, hình ảnh quyền lực của Darius được thể hiện theo một cách khác, thông qua những phù điêu hoành tráng trên các cung điện. Đặc biệt, một phù điêu mô tả vị vua ngồi trên ngai vàng, phía dưới là những nhân vật đại diện cho các dân tộc trong đế chế đang nâng đỡ bệ ngai. Hình ảnh này không đơn thuần là một cảnh tiếp kiến hoàng gia mà còn mang ý nghĩa biểu tượng: sức mạnh của nhà vua được nâng đỡ bởi toàn bộ những vùng đất và cộng đồng nằm dưới quyền cai trị của ông.

Phù điêu vua Ba Tư ngồi trên ngai vàng, với các nhân vật đại diện cho những dân tộc trong đế chế nâng đỡ bệ ngai tại Persepolis. Ảnh: Institute for the Study of Ancient Cultures Museum.

Một chi tiết đáng chú ý khác là sự xuất hiện của biểu tượng đĩa có cánh phía trên hình tượng nhà vua trong nhiều tác phẩm nghệ thuật Achaemenid. Biểu tượng này thường được liên hệ với Ahura Mazda, vị thần tối cao trong tín ngưỡng Ba Tư cổ đại, hoặc khái niệm về vinh quang và thiên mệnh của người trị vì. Qua đó, quyền lực hoàng gia được đặt trong mối liên hệ với trật tự thiêng liêng, giúp củng cố tính chính danh của nhà vua.

Những hình tượng Darius I tại Susa và Persepolis cho thấy nghệ thuật không chỉ phục vụ mục đích trang trí mà còn là phương tiện truyền tải tư tưởng chính trị. Một bên là bức tượng kết hợp phong cách Ai Cập và Ba Tư, một bên là những phù điêu thể hiện sự đa dạng của các dân tộc dưới quyền hoàng đế. Tất cả cùng góp phần xây dựng hình ảnh một vị vua có quyền lực bao trùm nhiều vùng đất, đồng thời phản ánh tầm vóc của một trong những đế chế lớn nhất thời cổ đại.