Được lưu giữ tại Thư viện Beinecke thuộc Đại học Yale, Mỹ, bản thảo Voynich là một trong những bí ẩn nổi tiếng nhất của lịch sử sách cổ. Cuốn sách được viết bằng hệ chữ chưa xác định, minh họa những loài thực vật kỳ lạ, sơ đồ thiên văn và các hình người trong những bồn nước bí ẩn. Dù nhiều thế hệ chuyên gia giải mã đã nghiên cứu, nội dung của nó đến nay vẫn chưa được giải thích thuyết phục. Điều đó đặt ra câu hỏi hấp dẫn: liệu đây có phải một văn bản cổ thực sự, hay chỉ là một trò bịp được tạo ra để đánh lừa người đời?

Các phân tích khoa học cho thấy lớp da dùng làm giấy viết có niên đại từ đầu thế kỷ XV, khoảng năm 1404–1438. Bản thảo có lẽ được tạo ra ở Trung Âu vào cuối thế kỷ XV hoặc đầu thế kỷ XVI. Nó được biết đến rộng rãi sau khi nhà buôn sách cổ Wilfrid Voynich mua lại vào năm 1912. Tuy nhiên, lịch sử trước đó của cuốn sách cũng có những dấu mốc đáng chú ý: một trong những chủ nhân được xác nhận là Hoàng đế Rudolf II của Đế quốc La Mã Thần thánh, người từng tin rằng tác phẩm có thể do nhà triết học Roger Bacon viết. Niềm tin ấy chưa bao giờ được chứng minh.

Một trang bản thảo Voynich với hình thực vật và những dòng chữ chưa được giải mã. Ảnh: bostonglobe.com

Lý do khiến giả thuyết lừa đảo được quan tâm nằm ở chính những dòng chữ khó hiểu. Các ký tự xuất hiện theo những quy luật lặp lại, tạo cảm giác giống một ngôn ngữ có cấu trúc, nhưng chưa ai tìm được cách giải mã được giới học thuật chấp nhận. Năm 2004, nhà nghiên cứu Gordon Rugg đề xuất rằng các kỹ thuật tạo văn bản bằng bảng và lưới có thể tạo ra những chuỗi ký tự trông giống bản thảo Voynich. Năm 2007, Andreas Schinner cũng công bố phân tích cho rằng một số đặc điểm thống kê của văn bản phù hợp với khả năng được tạo bằng quy trình ngẫu nhiên. Những nghiên cứu này khiến giả thuyết bản thảo là sản phẩm giả mạo không thể bị gạt bỏ dễ dàng.

Tuy nhiên, việc tạo ra một văn bản giả không đồng nghĩa đã chứng minh được bản thảo Voynich là trò bịp. Một bài tổng quan đăng trên Annual Review of Linguistics năm 2021 của Claire Bowern và Luke Lindemann cho rằng các đặc điểm ngôn ngữ trong bản thảo đáng được xem xét nghiêm túc, thay vì mặc định đó là những ký tự vô nghĩa. Những hình minh họa cũng được chia thành các nhóm tương đối rõ ràng, từ thực vật, thiên văn, chiêm tinh đến dược liệu và những cảnh tắm kỳ lạ. Có thể người viết sử dụng một hệ mã chưa được tìm ra, một ngôn ngữ thất truyền hoặc một phương pháp ghi chép đặc biệt mà chúng ta chưa hiểu.

Những hình người trong các bồn nước và đường ống kỳ lạ là một trong những phần khó lý giải nhất của bản thảo. Ảnh: karapaia.com

Một điểm quan trọng khác là cần phân biệt tuổi của vật liệu với tuổi của nội dung. Da thuộc có niên đại từ thế kỷ XV cho thấy bản thảo không phải một món đồ mới được làm giả trong thời hiện đại, nhưng tự nó không chứng minh rằng những dòng chữ chứa thông tin có ý nghĩa. Một người thời Trung cổ hoàn toàn có thể tạo ra một cuốn sách bí ẩn nhằm kiếm tiền hoặc gây ấn tượng với người bảo trợ giàu có. Ngược lại, sự kỳ lạ của văn bản cũng chưa đủ để kết luận người viết cố tình lừa dối.

Vậy bản thảo Voynich có phải trò bịp lịch sử? Câu trả lời trung thực nhất hiện nay là chưa có bằng chứng đủ sức kết luận. Những giả thuyết về lừa đảo, mật mã và ngôn ngữ chưa biết tiếp tục được tranh luận. Chính sự thiếu vắng lời giải cuối cùng khiến cuốn sách trở thành một trường hợp đặc biệt: nó cho thấy khoa học có thể xác định tuổi của vật liệu và phân tích cấu trúc văn bản, nhưng vẫn chưa thể khẳng định người xưa muốn truyền đạt điều gì. Có lẽ bí ẩn lớn nhất không phải là những dòng chữ nói gì, mà là liệu chúng có thực sự nói điều gì hay không.