Khai quật ngôi mộ cổ giữa vùng đất từng là trung tâm quyền lực

Tỉnh Thiểm Tây (Trung Quốc) là khu vực lưu giữ nhiều di tích quan trọng của các triều đại cổ đại. Trong đó, vùng Hồng Độc Nguyên, thuộc thành phố Hàm Dương, từng là nơi tập trung nhiều khu lăng mộ của hoàng tộc và tầng lớp quý tộc thời Bắc triều.

Từ tháng 5/2013 đến tháng 1/2014, Viện Nghiên cứu Khảo cổ tỉnh Thiểm Tây tiến hành khai quật tại khu đất xây dựng thuộc khu công nghiệp hàng không Tây Hàm Tân, phát hiện 51 ngôi mộ cổ, trong đó có ba ngôi mộ thuộc thời Bắc Chu (khoảng năm 557–581). Hai ngôi mộ mang ký hiệu M3 và M23 được nghiên cứu tương đối đầy đủ, với nhiều hiện vật tùy táng có giá trị.

Trong số đó, ngôi mộ M3 đặc biệt thu hút sự chú ý bởi số lượng tượng gốm phong phú và cách tạo hình khác thường. Theo báo cáo khai quật, công trình có dạng mộ hang đất với đường xuống mộ dài, hai giếng trời, hai đoạn hành lang và một phòng mai táng chính. Toàn bộ ngôi mộ dài khoảng 28,7 m, đáy mộ nằm sâu 6,6 m dưới mặt đất.

Tuy nhiên, ngôi mộ không hoàn toàn nguyên vẹn. Các nhà khảo cổ phát hiện một lỗ đào trộm tại khu vực giếng trời thứ hai. Dấu tích này cho thấy công trình từng bị xâm nhập trước khi được khai quật chính thức.

58 tượng gốm sơn màu với nhiều kiểu dáng khác biệt

Theo thống kê, riêng ngôi mộ M3 có 64 hiện vật tùy táng, trong đó 58 món là tượng gốm. Các sản phẩm chủ yếu được tạo khuôn từ đất sét pha cát, nung cứng rồi phủ màu trang trí bên ngoài.

Điểm đáng chú ý là nhóm tượng không chỉ gồm chiến binh bảo vệ mộ mà còn có nhiều nhân vật đại diện cho tầng lớp phục vụ, quan lại và phụ nữ trong xã hội đương thời.

Hai tượng võ sĩ trấn mộ có tạo hình đặc biệt. Chúng đứng trong tư thế mặc giáp, thân người hơi xoay sang một bên, cổ rụt, vai nhô cao và bụng nhô về phía trước. Khuôn mặt được tạo hình với mắt tròn, mũi rộng, miệng há lộ răng, thể hiện vẻ dữ tợn nhằm tạo cảm giác uy nghiêm.

Mỗi tượng cao khoảng 23,3–23,5 cm. Phần mũ bảo hộ màu trắng được trang trí bằng những đường nét đen mô phỏng vảy giáp. Áo giáp phủ đến đầu gối, kết hợp các mảng màu đỏ và trắng. Hai cánh tay được tạo tư thế khác nhau, một tay nắm lại đặt trước ngực, tay còn lại buông sát thân.

Chính sự kết hợp giữa dáng đứng cứng nhắc, phần bụng nhô và biểu cảm khuôn mặt cường điệu khiến những bức tượng này trở nên khác biệt. Trên mạng xã hội, chúng thường được ví như những nhân vật hoạt hình hoặc biểu tượng cảm xúc, nhưng về mặt khảo cổ, đây là những tượng trấn mộ mang ý nghĩa bảo vệ người đã khuất.

Ngoài tượng võ sĩ, nhóm hiện vật còn có tượng người đội mũ cao, tượng mặc áo rộng tay, tượng đội khăn trùm đầu và tượng phụ nữ búi tóc đơn hoặc búi tóc đôi. Chiều cao phần lớn chỉ khoảng 12–14 cm, nhưng trang phục, kiểu tóc và màu sắc được thể hiện khá rõ.

Trang phục và kiểu tóc phản ánh đời sống thời Bắc Chu

Một trong những giá trị nổi bật của bộ tượng là khả năng phản ánh sự đa dạng trong trang phục và diện mạo của cư dân thời Bắc Chu.

Nhóm tượng đội mũ lồng có phần mũ màu đen cao, kết hợp áo giao lĩnh màu đỏ, tay rộng và váy trắng dài. Một số tượng khác đội mũ nhỏ, mặc áo choàng màu trắng hoặc cam, bên ngoài khoác thêm áo giáp ngắn. Các chi tiết như thắt lưng, cổ áo, tay áo và ống quần đều được thể hiện bằng những đường nét màu sắc riêng biệt.

Đặc biệt, tượng phụ nữ được chia thành hai nhóm dựa trên kiểu tóc. Một nhóm búi tóc cao thành một búi duy nhất, nhóm còn lại chia tóc thành hai búi đối xứng. Khuôn mặt được tô màu hồng nhạt, đường nét mắt và lông mày được vẽ bằng màu đen.

Những chi tiết này giúp các nhà nghiên cứu tìm hiểu cách ăn mặc, kiểu tóc và quan niệm thẩm mỹ của tầng lớp quý tộc thời Bắc Chu. Đồng thời, chúng cũng phản ánh sự giao thoa giữa văn hóa người Hán và các cộng đồng có nguồn gốc Tiên Ti trong xã hội Bắc triều.

Những vật dụng tùy táng hé lộ sinh hoạt của người xưa

Ngoài tượng người, ngôi mộ còn chứa nhiều mô hình đồ vật phục vụ đời sống thường ngày. Các nhà khảo cổ tìm thấy mô hình xe ngựa, kho chứa lương thực, bếp nấu và bình gốm.

Mô hình kho có mái cong, bốn mặt nhô ra như mái hiên, một bên có cửa sổ nhỏ hình vòm. Bề mặt được phủ màu trắng, các đường viền mái và cột được tô đỏ. Trong khi đó, mô hình bếp có hình móng ngựa, phía trên đặt một chiếc nồi, bên dưới là cửa lò hình vòm được trang trí bằng họa tiết ngọn lửa.

Đặc biệt, một chiếc gương đồng hình tròn cũng được phát hiện. Mặt sau có hoa văn hình cung, đường thẳng và các dải trang trí bao quanh. Trên gương khắc dòng chữ Hán cổ: “Kiến nhật chi quang, thiên hạ đại minh”, mang ý nghĩa ánh sáng mặt trời soi chiếu, thiên hạ trở nên sáng tỏ.

Những vật phẩm này cho thấy người xưa có quan niệm chuẩn bị một thế giới sinh hoạt thu nhỏ cho người đã khuất. Các mô hình nhà cửa, phương tiện, đồ dùng và tượng người phục vụ đều mang ý nghĩa tượng trưng cho cuộc sống sau khi chết.

Bia mộ tiết lộ danh tính người phụ nữ quý tộc

Một phát hiện quan trọng khác là tấm bia mộ bằng đá xanh được đặt tại lối đi dẫn vào phòng mai táng. Bia có dạng hình vuông, khắc 77 chữ Hán cổ, ghi rõ thân phận và thời điểm an táng của người đã khuất.

Theo nội dung văn bia, chủ nhân là phu nhân họ Thác Bạt, vợ của một nhân vật mang tước hiệu Tân Xương công, họ Vũ Văn. Bà được an táng vào tháng 11 năm Thiên Hòa thứ sáu, tức năm 571 dưới triều Bắc Chu.

Văn bia còn nhắc đến người con trai trưởng tên Càn Tự và ba người con gái. Chi tiết này cho thấy chủ nhân ngôi mộ thuộc một gia đình quý tộc có địa vị trong xã hội đương thời.

Đáng chú ý, chồng bà dường như vẫn còn sống tại thời điểm bà qua đời. Các nhà nghiên cứu cho rằng ngôi mộ có thể được chuẩn bị để sau này hai vợ chồng an táng chung, nhưng kế hoạch đó cuối cùng không được thực hiện.

Trong phòng mộ, các chuyên gia không tìm thấy hài cốt nguyên vẹn hoặc quan tài gỗ. Tuy nhiên, bốn vòng sắt được phát hiện ở phía Tây phòng mai táng cho thấy nơi đây có thể từng đặt một chiếc quan tài bằng gỗ đã mục nát theo thời gian.

Phát hiện này giúp xác định tương đối rõ thân phận người phụ nữ, đồng thời bổ sung tư liệu về gia tộc Vũ Văn và tầng lớp quý tộc Bắc Chu. Dù người chồng mang tước hiệu Tân Xương công chưa được xác định rõ trong sử sách, tấm bia mộ vẫn là bằng chứng quan trọng về một gia đình quý tộc từng tồn tại cách đây gần 1.500 năm.