Nguy cơ thất truyền nghề gốm thủ công của người Ba Na

Người dân tộc Ba Na tại tỉnh Kon Tum ngày xưa có nghề gốm thủ công, làm ra những vật dụng gia đình phục vụ nhu cầu sinh hoạt.

Theo Hồng Điệp/Vietnamplus 14/02/2017 23:27

Ngày nay, vì sự tiện lợi và kinh tế mà nghề gốm thủ công đã dần bị quên lãng ngay trong chính những nơi được coi là cái nôi sản sinh ra nghề gốm của Tây Nguyên.

Nguy co that truyen nghe gom thu cong cua nguoi Ba Na

Sản phẩm được hơ qua lửa trước khi nung. (Nguồn: thuvienkontum.vn)

Làng Kon Săm Luh, xã Đăk Tờ Re, huyện Kon Rẫy (Kon Tum) là một ví dụ, ngày xưa gần như cả làng dân tộc Ba Na này ai cũng biết nặn gốm, bây giờ, người cuối cùng làm gốm cũng đã bỏ nghề.

Nguy cơ thất truyền nghề gốm thủ công của người dân tộc Ba Na tại Kon Tum là rất cao bởi ngay trong làng Kon Săm Luh, bà Y Pư, người cuối cùng được truyền nghề cũng đã bỏ cuộc.

Lận đận, vất vả mà chẳng giữ nổi nghề

Bà Y Pư cho biết: “Nếu mình làm ra được một cái nồi thì mất thời gian, mất công lắm, bây giờ cái chén, cái nồi mua ngoài chợ tiện lợi hơn, đẹp hơn. Mình có làm ra thì giá cũng đắt hơn ngoài chợ nên không bán được đâu. Mình cũng muốn truyền nghề cho con cháu mà tụi trẻ nó không muốn học nghề nữa.”

Bà Y Pư kể trước đây mẹ bà là bà Y Nhanh nổi tiếng khắp vùng với nghề làm gốm bằng tay. Sau đó truyền cho chị là bà Y Ber, bà Y Ber tiếp nối nghề truyền thống của gia đình cho đến năm 2013 thì vì bệnh tuổi già, mắt kém nên không còn theo nghề được nữa.

Chị Y Ber cố bắt bà Y Pư học nghề để lưu giữ lại nét văn hóa truyền thống của dân tộc, lúc này bà Y Pư đã 50 tuổi.

Mặc dù tuổi đã cao nhưng năm 2014, bà Y Pư cũng nghe theo lời chị Y Ber bắt đầu học nghề và cho ra những sản phẩm gốm thủ công đầu tiên là cái nồi hong xôi rồi tiếp đến là cái ghè rượu nhỏ.

Hiện nay, hai vật dụng ấy vẫn còn được bà Y Pư trưng bày trong tủ kính làm kỷ niệm.

Đến năm 2016, tỉnh Kon Tum tổ chức chương trình Liên hoan nghệ thuật dân gian Tây Nguyên gắn với Tuần Văn hóa-Du lịch tỉnh Kon Tum, Ban tổ chức đã tìm kiếm và mời bà Y Pư, người cuối cùng còn giữ được nghề gốm thủ công của tỉnh Kon Tum về trình diễn cho bà con và du khách cách thức làm gốm bằng tay trong dịp lễ hội đó.

Nguy co that truyen nghe gom thu cong cua nguoi Ba Na-Hinh-2

Kỹ thuật làm gốm thủ công của người Ba Na không giống người Kinh.

Nguy cơ thất truyền một ngành nghề đầy tính văn hóa truyền thồng

Bà Y Pư kể: đất sét làm gốm phải được lấy từ suối Đăk Gơga cách bản hơn 2 cây số, mang về phơi nắng cho thật khô dưới nắng gắt chừng 3 ngày rồi bỏ vào cối giã thật nhỏ, sàng kỹ bột lấy đất sét thật mịn rồi đem nhào với nước giếng, trộn đập thật đều rồi mới đem nặn gốm.

Gốm thủ công nơi đây là nghề truyền thống được truyền từ ngàn đời xưa nên bà con người Ba Na không dùng bàn xoay như của người Kinh mà nặn trên một tấm phên tre được đan chắc chắn.

Đầu tiên, bà Y Pư lấy lượng đất sét đã nhào đập kỹ tương ứng với món đồ cần nặn bỏ lên trên một tấm lá chuối hay lá bàng bằng phẳng rồi đặt lên trên tấm phên để đất không dính vào tấm phên, tất cả được đặt trên một khúc cây vững chắc hay chiếc cối lật úp để tạo trục, tiện cho việc di chuyển của người làm gốm.

Sau đó bằng bàn tay khéo léo của người phụ nữ Ba Na, bà Y Pư nặn riêng từng bộ phận của vật dụng và ghép chúng lại với nhau.

Điều đặc biệt của việc làm gốm thủ công là những người phụ nữ phải liên tục xoay quanh trục với bàn tay thoăn thoắt nặn thành hình chiếc nồi hay chiếc bát, chiếc bình như ý.

Với sự hỗ trợ đắc lực là một thanh tre hoặc nứa nhẵn mịn cộng với bàn tay khéo léo, bà lấy từng chút một phần đất sét phía trong ruột bình, bát, ghè ra bên ngoài rồi cẩn thận dùng thanh tre đó chuốt cho mặt ngoài của vật dụng phẳng phiu hơn.

Các công đoạn làm nồi, ghè cũng có trật tự của nó, đầu tiên bà Y Pư nặn thân rồi mới đến miệng và sau một ngày phơi khô mới nặn đáy ráp vào với nhau.

Cho chúng tôi xem một cái nồi hoàn chỉnh có màu đen bóng như đã được nấu rất nhiều lần, bà Y Pư cho biết chiếc nồi đó chưa được sử dụng lần nào vì đó là nồi kỷ niệm lần đầu làm được.

Bà Y Pư cho biết thêm sau khi ra thành phẩm, chiếc nồi, bình, bát được bà lấy đá cuội chà cho bóng mặt ngoài đồng thời đem phơi khoảng 1 tuần rồi đem nung với lửa.

Trong khi phơi thấy đến độ đất khô vừa phải, bà vẽ các họa tiết hoa văn của dân tộc lên ghè rượu hay chén bát… rồi lại đem phơi trước khi nung.

Trong thời gian nung gốm, người Ba Na thường lấy nước của vỏ cây rừng bôi lên vật nung để gốm có màu đen bóng và chắc hơn.

Một chiếc ghè rượu nặn mất khoảng 2 ngày công chưa tính thời gian lấy bùn và nhào đất sét cùng thời gian phơi, nung.

Nguy co that truyen nghe gom thu cong cua nguoi Ba Na-Hinh-3

Sản phẩm sau khi nặn hoàn thành. (Nguồn: thuvienkontum.vn)

Trước đây, thì chị Y Ber của bà đổi 1 cái nồi lấy 1 con gà, một cái ghè lấy 3 con gà cho người trong làng, cũng có một số người từ xã Ngọc Réo (huyện Đăk Hà), huyện Sa Thầy, xã Hà Tây (huyện Chư Pah, Gia Lai)… đến mua gốm của gia đình, nhưng từ lúc bà Y Pư làm nghề thì bà bán gốm thành phẩm bằng tiền mặt.

Mặt hàng bán chạy nhất của bà là chiếc nồi hong xôi đặc trưng của người Ba Na. Chủ yếu bà Y Pư làm các sản phẩm gốm ra để phục vụ cho gia đình và bà con dân làng là chính vì theo họ cơm, xôi được nấu từ nồi gốm thủ công ăn rất thơm ngon, giữ gạo mềm lâu hơn.

Điều đáng tiếc là đến thời điểm này, bà Y Pư, không còn mặn mà với nghề nữa bởi giá thành bán ra của gốm thủ công cao hơn nhiều so với gốm thương mại hiện nay có trên thị trường nên thỉnh thoảng bà chỉ làm vài vật dụng phục vụ cho gia đình.

Một điều đặc biệt nữa của nghề gốm thủ công của người Ba Na tại Tây Nguyên là nghề chỉ được truyền lại cho con gái, tuyệt đối con trai thì không được học nghề.

Nhà bà Y Pư có 2 người con gái, rồi dòng họ cũng có rất nhiều phụ nữ nhưng họ không học nghề, cũng không muốn giữ nghề vì nếu có tập trung làm thì cũng chẳng có đầu ra.

Chính quyền nơi đây cũng không có cách nào khác để giữ lại nghề gốm thủ công khi mà người dân bản địa không thiết tha lưu giữ chính bản sắc của họ.

Ông Phan Văn Hoàng, phó giám đốc sở Văn hóa Thông tin và Du lịch tỉnh Kon Tum cho biết: “Nghề gốm thủ công tại địa phương chỉ còn vài người biết nặn gốm mặc dù chúng tôi cũng đã cố gắng vận động tuyên truyền gìn giữ bản sắc cho người đồng bào dân tộc Ba Na nơi đây.

Nhưng vì lý do giá thành cao mà quá tốn công làm rồi làm được thành phẩm lại không có đầu ra, người dân nản rồi cuối cùng bỏ nghề luôn, chúng tôi cũng không còn cách nào khác để phục dựng. Hiện tại, chúng tôi đang tập trung bảo tồn các lễ hội truyền thống, diễn tấu cồng chiêng, đan lát, dệt thổ cẩm… chứ nghề gốm thủ công coi như thất truyền".

#nghề gốm thủ công #đồng bào dân tộc Ba Na #làm gốm bằng tay

Xót xa "khai tử" làng gốm cổ nhất Việt Nam

(Kiến Thức) - Hiển Lễ là làng nghề gốm cổ nhất có từ thời Hùng Vương. Nhưng cách đây vỏn vẹn 6 tháng, lò gốm cuối cùng của làng đã bị "khai tử".

Làng Hiển Lễ thuộc xã Cao Minh, thị xã Phúc Yên, Vĩnh Phúc. Tên Nôm xưa cũ của làng là Kẻ Dẫy bên nhánh con sông Cà Lồ với các bến Vam và Nam Viêm mà sách "Đại Nam nhất thống chí" đã ghi chép rất tỉ mỉ. Nơi đây đã từng là nơi buôn bán gốm lớn nhất nước ta quanh trục giao thông đường thủy có thể xuôi về Hà Nội, ngược lên Việt Trì, Yên Bái, Tuyên Quang.

Không ai mua gốm đã khiến làng nghề cổ thất truyền.

Xem chi tiết

Ảnh: “Tình yêu han gỉ” trên cây cầu trăm tuổi ở Hà Nội

Những chiếc khóa tình yêu, dòng tên, câu tỏ tình thường được giới trẻ thể hiện trên cầu Long Biên và các cầu vượt dành cho người đi bộ.

Anh: “Tinh yeu han gi” tren cay cau tram tuoi o Ha Noi

Từ nhiều năm nay, những chiếc khóa tình yêu, dòng chữ trên các cây cầu đã trở thành ngôn ngữ thể hiện tình yêu của giới trẻ Hà thành. Vì nhiều lý do, các cấp quản lý đã nhiều lần dọn dẹp nhưng những chiếc khóa, dòng chữ này vẫn tồn tại. Giới trẻ thường chọn cầu Long Biên và các cầu vượt dành cho người đi bộ để thể hiện tình yêu bằng những ngôn ngữ đặc biệt này. Khóa những chiếc khóa lên thành cầu rồi vứt chìa khóa xuống sông để thể hiện tình yêu đôi lứa đã xuất hiện ở các nước như Pháp, Đức, Nga, Hàn Quốc, Trung Quốc... Từ lâu, khoảng cuối những năm 2000, ở Hà Nội cũng xuất hiện hàng ngàn chiếc ổ khóa kiểu này trên thành cầu Long Biên và đã được cơ quan quản lý cầu thuê thợ dọn sạch khóa từ năm 2011, cùng khuyến cáo giới trẻ không được thực hiện hành động này nữa.

Anh: “Tinh yeu han gi” tren cay cau tram tuoi o Ha Noi-Hinh-2

Song, từ đó các loại khóa tình yêu trên cầu Long Biên vẫn xuất hiện do đây là địa điểm lý tưởng để các đôi uyên ương chia sẻ, thể hiện tình yêu.

Xem chi tiết

Hai cụ bà nói tiếng Anh như “rồng” để mưu sinh đêm

(Kienthuc.net.vn) - Hai chị em cụ Đặng Thị Nhánh (87 tuổi) và cụ Đặng Thị Ớt (85 tuổi) cùng trú ở tổ 4, phường An Hội, TP.Hội An, tỉnh Quảng Nam đã giữ hồn tò he đất suốt hơn 65 năm qua.

Hai cụ Nhánh, Ớt đã bén duyên với tò he đất suốt hơn 65 năm qua.

Gần 25.000 đêm ra phố thức cùng nia tò he đất Trời càng về đêm, gió từ biển mang hơi lạnh thổi vào càng lạnh buốt, tê tái. Trên bờ bắc sông Hoài, đối diện chùa Cầu, 2 chị em cụ Đặng Thị Nhánh và cụ Đặng Thị Ớt ngồi lom khom bên sọt tò he đất trên dãy phố đông đúc rực đỏ ánh đèn lồng. Tài sản của hai cụ là nia tò he đất, một chiếc đòn quang gánh cũ, 2 chiếc nón lá đã sờn. “Hai già này ngồi đây đã hơn 65 năm rồi. Thời trẻ, chúng tui làm thuê cho làng gốm Thanh Hà, rồi bị những chú tò he đất hút hồn... rồi quyết đi bán vừa kiếm sống vừa quảng bá…” - cụ Nhánh cho biết. Sáng sáng, hai cụ quẩy gánh đi bộ chừng 4 cây số lên làng gốm Thanh Hà lấy tò he đất về, đến đêm lại bưng nia tò he đất ra phố. Chừng ấy thời gian, hai cụ đã chứng kiến những bước trở mình từng ngày từng giờ của phố cổ.

Sáng sáng, hai cụ quẩy gánh đi bộ chừng 4 cây số lên tận làng gốm Thanh Hà lấy tò he đất

Cụ Nhánh vừa móm mém nhai trầu, vừa trò chuyện: “Siêng thì đêm kiếm được cũng 50.000 đồng… Giá rẻ lắm, chỉ từ 2.000 - 3.000 đồng là đã có ngay một con tò he đất thổi chơi. Đêm nào không ra phố đêm là thấy thiếu, thấy nhớ nên cứ đêm đêm, không đau ốm thì ra đây ngồi. Nhưng bán được nhiều hay ít còn trông đợi vào vận số hên xui”. Cụ Ớt vừa cười tếu vừa thoăn thoắt rung những chú tò he mà ngậm ngùi xót xa: “Những chú tò he đất nay cũng hết thời rồi chú ơi! Giờ đồ chơi bán nhiều có còn đứa trẻ nào còn ham hố chi với thú thổi con tò he đất quê mùa ni nữa đâu…” Tiếng Anh học “lỏm”, nói như “rồng” Khách Tây đi qua, hai chị em cụ Ớt lại thi nhau bập bẹ vài từ tiếng Anh chào hàng vồn vã. Miệng vừa nói, tay vừa cầm những con tò he đất rung rung, rồi thổi “Te! Te!”. Nhiều khách Tây dù đã đi qua nhưng khi nghe tiếng tò he vang lên cũng ngoảnh lại mua vài con về làm quà.

Khách đến, các cụ lại mời, lại giới thiệu tò he đất bằng vài câu tiếng Anh “bồi”. — Khách đến, các cụ mời, giới thiệu tò he đất bằng vài câu tiếng Anh “bồi”.

“Không đào tạo qua trường lớp, khóa học, một chữ bẻ đôi cũng không biết, nhưng hai cụ nói tiếng Anh cũng như “rồng” - một bác xe ôm cười cho hay. “Bữa ni, mấy con tò he đất chỉ còn khách Tây mua thôi… nên cũng cố học vài câu để mà còn nói hay giới thiệu cho khách Tây biết về những chú tò he đất một thời làm nên hồn phố Hội” - cụ Ớt tâm sự. Hỏi về bí quyết, hai cụ cười giòn tan, khiêm tốn nói: “Có chi mô mà bí với quyết! Nhiều lúc thấy khách nước ngoài ghé lại nói toàn tiếng Tây không hiểu nên nhờ lũ trẻ, mấy bác xe ôm hay cô chú hướng dẫn viên chỉ vài câu nói chơi… Ở phố, ở chợ riết nghe họ nói chuyện rồi mình nói lại thành ra rành, quen miệng thôi. Nói rứa chứ mấy chục năm ni rồi nhưng chỉ nói được chừng ấy là cùng”. Chị Thu, một du khách đến từ Đà Nẵng nhận xét: “Hai cụ nói tiếng Anh tuy còn ngọng nghịu, khô cứng nhưng cũng trôi chảy đấy!” Tò he đất xuất xưởng từ lò nung 500 năm tuổi Tò he đất là một loại đồ chơi bằng đất nung. Chúng nhỏ chỉ bằng chiếc cốc uống trà. Chúng được uốn nặn với những hình thù khác nhau như con người, động vật, hoa lá,… Vật liệu chính để làm nên là đất sét. Trước khi cho vào lò nung cả ngày đêm ròng rã thì đã được nhào nhuyễn qua bàn tay nghệ nhân uốn nặn.

“...Trời về khuya mỗi lúc càng lạnh hơn. Gió sông Hoài thổi vào mang theo những thổn thức thoảng vào hồn người. Những “chính khách” lưu lại đêm lại thêm ấm nồng. Hình ảnh hai cụ bà ngoài 85 tuổi ngồi hiu hắt, lay lắt trong ánh đèn lồng rực đỏ của một góc phố Hội bên nia tò he đất thật hiếm hoi. Trong đêm vắng, thân già vẫn cần mẫn mưu sinh. Bóng già thưa thớt trong sương khuya. Và dường như ở cái thành phố du lịch này thì quanh năm khách Tây nhiều hơn khách Việt nên việc học ngoại ngữ, “giỏi” tiếng Anh như thể để thích nghi với cuộc sống. Đi trước, về sau dường như là “lối mòn” trên con đường mưu sinh của hai cụ” - anh Lê Phú Đức, một du khách đến từ Hà Nội, cảm nhận trong nhật ký hành trình của mình.

Lò nung cũng như những nghệ nhân uốn nặn tò he đất có gốc gác từ làng nghề gốm Thanh Hà hơn 500 năm tuổi. Làng gốm Thanh Hà ra đời từ thế kỷ 16, buổi manh nha của thương cảng sầm uất nhất của xứ Đàng Trong – thương cảng Hội An. Đây là làng gốm có niên đại vào loại sớm nhất ở Việt Nam. Theo cụ Nhánh cho biết: “Để làm nên 1 chú tò he đất bán từ 2.000-3.000đ phải trải qua 3 công đoạn chính: khâu nhào nhuyễn đất sét; khâu uốn nặn hình thư, vẽ hoa văn; và khâu cho vào lò nung ròng rả cả ngày đêm”. Đêm tháng 8, phố Hội sương nhiều, gió thổi càng về khuya càng se se lạnh, hai cụ bà hom hem ngồi “bên phố đông người qua”. Chúng tôi cầm trên tay một chú tò he đất thổi. Thanh âm tò he đất phát ra, gieo vào lòng phố khuya những cảm giác rất riêng, rất lạ, chợt chạnh lòng xót xa. Lưu Minh

Xem chi tiết

Đọc nhiều nhất

[GALLERY] Khẩn trương chuẩn bị thi công tuyến đường sắt đô thị số 5

Nhiều thiết bị chuyên dụng cùng hệ thống hạ tầng phục vụ thi công đang được triển khai đồng bộ, chuẩn bị cho dự án tuyến đường sắt đô thị số 5.

Công an tỉnh Tây Ninh cảnh báo nhiều trang MXH thổi phồng Kuman Thong

Mới đây, Công an tỉnh Tây Ninh phát đi thông tin về trào lưu búp bê Kuman Thong xâm nhập vào môi trường học đường.

Khi giới trẻ trở thành mắt xích trong các đường dây phạm tội

CATP Hà Nội triệt phá nhiều ổ nhóm tội phạm hoạt động trên không gian mạng với phương thức tinh vi. Điều đáng chú ý, có sự tham gia của không ít người trẻ tuổi.

Đổi mới mô hình phát triển đất nước: Góc nhìn từ nông thôn

Nông nghiệp, nông dân và nông thôn không chỉ là nền tảng ổn định mà còn có thể trở thành một động lực quan trọng của phát triển bền vững trong giai đoạn mới.

Hơn 5.100 thí sinh tranh suất vào Chuyên Ngoại ngữ

Trường ngoại ngữ Hà Nội thu hút hàng nghìn thí sinh đăng ký, trong đó lớp tiếng Pháp và tiếng Hàn có tỷ lệ cạnh tranh cao nhất, tạo nên mùa tuyển sinh sôi động.