- Dưới góc nhìn của một nhà Mỹ học, Lưỡng quốc TSKH Đỗ Văn Khang đã chia sẻ với kienthuc.net.vn về “sự kiện vườn chuối” trong truyện ngắn Chí Phèo của Nam Cao.

- Từ phương diện mỹ học, ông nhìn nhận thế nào về “sự kiện vườn chuối”?

Truyện ngắn Chí Phèo của Nam Cao là một viên ngọc của văn học hiện thực phê phán Việt Nam, có thể nói là hoàn mỹ và “sự kiện vườn chuối” là thành phần tế bào gốc của tác phẩm. Cái đẹp của chi tiết Chí Phèo giao hoan với Thị Nở là cái đẹp nhân văn, là tình người của lẽ thường.

- Nếu lược bỏ chi tiết này, thưa ông?

Đã là viên ngọc hoàn mỹ thì không thể có vết xước, hay cắt, ghép. Lược bỏ thành phần tế bào gốc thì làm sao còn thành tác phẩm, cũng giống như viên ngọc đẹp bị cắt đi phần sáng nhất của nó vậy.

- Đã nhiều tác phẩm viết về thân phận con người bị đẩy đến bước đường cùng, và tất cả đều có then cài cửa bật tung cho nhân vật bước thoát. Còn với Chí Phèo, then cửa nằm ở đâu cho nhân vật?

Trong văn học Việt Nam đã có nhiều loại nhân vật: con người thấp hèn bị dồn đến đường cùng nhưng quyết không chịu tha hóa (Chị Dậu); loại nhân vật tha hóa ngược, bản chất hắn là kẻ thấp hèn, trong một xã hội nhố nhăng lại thành Anh hùng cứu quốc (Xuân tóc đỏ).

Riêng nhân vật Chí Phèo là kiểu nhân vật bị tha hóa nhưng quyết không chịu tha hóa đến cùng. Cái hay của tác phẩm Chí Phèo là tư tưởng thẩm mỹ độc đáo của Nam Cao, được tích góp từ đầu tác phẩm cho đến chi tiết giao hoan với Thị Nở đã làm Chí Phèo ngộ ra bản chất con người mình.

Sau đó Chí thốt lên: “Ta muốn làm người lương thiện, nhưng ai cho ta lương thiện”. Đó là điểm sáng nhất của tư tưởng thẩm mỹ căn bản của Nam Cao.

Ở tác phẩm Chí Phèo, tư tưởng thẩm mỹ căn bản của Nam Cao đã dồn nén, tích góp suốt từ đầu tác phẩm cho đến khi Chí Phèo đòi được lương thiện.

- Cái đẹp trong “sự kiện vườn chuối” có khiến ông liên tưởng đến nhà văn nào trên thế giới không?

Về nghệ thuật thể hiện nhân văn, tôi đang nghĩ đến tác phẩm Đức cha Xerghi của đại văn hào Nga, L.Tônxtôi.

Cha Xerghi lúc trẻ tên là Kasátxki vốn tôn sùng Nga Hoàng, đã từng nguyện chiến đấu dưới cờ của ông ta, nhưng sau bỗng nhận ra Nga Hoàng chỉ là tên “xỏ lá”; bởi hắn đã hái mất cái cao quý nhất của vị hôn thê của Kasátxki. Anh thất vọng bỏ đi tu. 

Tu đã đắc đạo, chỉ ít tháng nữa đức cha sẽ được làm lễ lên thiên đường. Bỗng một cô gái trẻ vốn tôn sùng đức cha đến gõ cửa và lôi đức cha từ 9 tầng mây xuống trần gian. Sau đêm đó đức cha bỗng nhận ra, tất cả là phù phiếm, chỉ có cuộc đời là quyến rũ vô ngần.

Sự xuất hiện của cô gái tôn sùng đức cha cũng là thành phần tế bào gốc của tác phẩm bởi nhờ có tình yêu cháy bỏng của người trinh nữ mà đức cha tỉnh ngộ, nhận ra mình đang ở bến mê.

- Ý của ông là đức cha đã được đánh thức bởi tình yêu và Chí Phèo cũng vậy?

Vị thế của hai nhân vật trong cuộc đời ở hai tác phẩm có khác nhau. Một đằng thì đạo cao đức trọng, một đằng lại đang ở dưới đáy; một đằng do nhà văn lỗi lạc của Nga viết, một đằng do nhà văn xuất sắc của Việt Nam viết.

Đều là chi tiết tưởng như không cao quý, nhưng lại là cơ sở để hai nhân vật nhận ra con đường đi tới cái đẹp rất nhân văn. Một đằng là đức cha chối bỏ nơi tu hành để đi tìm lý tưởng sống mới của mình, một đằng Chí Phèo phải kết thúc mình để làm người lương thiện. 

Chính nhờ đó mà L.Tônxtôi đã được đánh giá rất cao, rằng ông là người tạo Chúa. Thanh niên Nga lúc đó chỉ có 2 lựa chọn là thờ Chúa Nga Hoàng, hoặc là thờ Chúa Giê su. L. Tônxtôi chối từ cả hai để tự tìm Chúa của mình trong cuộc đời. Ý nghĩa khuyên thanh niên dấn thân để tìm ra lẽ sống.

Chính “sự kiện vườn chuối” khiến Chí Phèo tỉnh ra, đi đòi quyền làm người lương thiện. Cơ sở đó đã làm cho truyện ngắn Chí Phèo của Nam Cao thành một viên ngọc sáng, đưa ông thành nhà văn hiện thực phê phán xuất sắc nhất Việt Nam.

- Nghĩa là nếu lược chi tiết đó, truyện ngắn  Chí Phèo của Nam Cao sẽ từ một viên ngọc sáng trở thành không hoàn mỹ?

Tôi nghĩ thế.

- Xin cảm ơn ông!

Hoàng Chiến Thắng (thực hiện)